<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.29

# The Compendium of Suśruta 4.29: ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.29

- **Language:** Sanskrit

### ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.29.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.1)

athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.29.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.29.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.3)

brahmādayo+asṛjan pūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam/ jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate//

### [4.29.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.4)

eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate//

### [4.29.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.5)

aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ/ dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ//

### [4.29.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.6)

pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīro+aṃśavānapi/ svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ//

### [4.29.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.7)

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā/ agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ//

### [4.29.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.8)

gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate/ ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ//

### [4.29.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.9)

sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane/ sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate//

### [4.29.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.10)

ato+anyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (†rājate vā) pātre+añjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayan, tata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato+abhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet//

### [4.29.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.11)

rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ/ āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathaṃcana saṃviśet//

### [4.29.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.12)

sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (†aśanāyito vā kṣīraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tatahaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye+ahani kṛmivyāmiśramatisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe+ahani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca †śayyāyāṃ pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame+ahani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato+aṣṭame+ahani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhāgātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato+asya māṃsamāpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti; tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame+ahanyetadeva vitaret, tato+asya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta; tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcaviṃśatiriti; tato+asmai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato+asya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃpannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato+asyānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt† prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet, tato+asya balātailamabhyaṅgārthe+avacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato+anyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta, punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe+apsu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt; tato+anyaddaśarātraṃ krodhādīn †pariharet, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ/ viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ/ teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ//

### [4.29.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.13)

aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre+abhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate; tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ/ tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti//

### [4.29.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.14)

oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ/ daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum//

### [4.29.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.15)

nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca/ tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti//

### [4.29.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.16)

bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā/ kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati//

### [4.29.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.17)

kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi/ yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ//

### [4.29.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.18)

kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ/ prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ//

### [4.29.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.19)

sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ/ caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat//

### [4.29.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.20)

sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca/ tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca//

### [4.29.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.21)

ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā/ śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ//

### [4.29.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.22)

śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ/ kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā//

### [4.29.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.23)

aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ/ kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ//

### [4.29.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.24)

candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā/ garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau//

### [4.29.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.25)

sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau/ †tathā+anye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te//

### [4.29.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.26)

sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ/ kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ//

### [4.29.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.27)

himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā/ śrīparvate devagirau girau devasahe tathā//

### [4.29.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.28)

pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā/ uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ//

### [4.29.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.29)

haṣṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ/ tasyoddeśeṣu cāpyanti muñjavānaṃśumānapi//

### [4.29.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.30)

tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi/ kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam//

### [4.29.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.31)

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ †śākvarastathā/ atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ//

### [4.29.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.32)

yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ/ na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ/ bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā//

### [4.29.32\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29.32_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo+adhyāyaḥ //29//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.113.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Śabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.811.257.1) — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.29) · Pramāṇa
