Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.3

Language
Sanskrit

tṛtīyo+adhyāyaḥ/

4.3.1

athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.3.3

alpāśino+anātmavato jantorvātātmakasya ca/ upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati//

4.3.4

lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam/ vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca//

4.3.5

śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ/ bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā//

4.3.6

madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ/ vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet//

4.3.7

ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam/ śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet//

4.3.8

saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam/ sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame+ahani//

4.3.9

āgneyeṣu tryahātu kuryādbhagnadoṣavaśena vā/ tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate//

4.3.10

gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca/ tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ//

4.3.11

nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane/ pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane//

4.3.12

sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā/ vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam//

4.3.13

pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca/ gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam//

4.3.14

śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ/ savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ//

4.3.15

pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret/ prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet//

4.3.16

alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake/ prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet//

4.3.17

madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ/ avanāmitamunnahyedunnataṃ cavapīḍayet//

4.3.18

āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet/ āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṅgepairbandhanaistathā//

4.3.19

sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi/ etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak//

4.3.20

utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet/ tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet//

4.3.21

abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ/ ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi//

4.3.22

paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadvandhamācaret/ pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate//

4.3.23

nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā/ avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet//

4.3.24

bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ samām/ aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//

4.3.25

abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram/ vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret//

4.3.26

abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ/ dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet//

4.3.27

matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam/ sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak//

4.3.28

āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam/ tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret//

4.3.29

parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ/ dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ//

4.3.30

tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ/ tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram//

4.3.31

musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate/ sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ//

4.3.32

kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet/ anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam//

4.3.33

prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet/ evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet//

4.3.34

ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ/ badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet//

4.3.35

†mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param/ haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam//

4.3.36

sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu/ tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca//

4.3.37

ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam/ grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho+api vā//

4.3.38

avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram/ tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet//

4.3.39

uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandriyaḥ/ hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate//

4.3.40

svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak/ vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam//

4.3.41

abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet/ taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedvahiḥ//

4.3.42

siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret/ utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate//

4.3.43

jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān/ nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā//

4.3.44

pṛthaṅnasikayornāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet/ tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet//

4.3.45

bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam/ sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret//

4.3.46

mastuluṅgādvin↠bhinne kapāle madhusarpiṣī/ dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibedghṛtam//

4.3.47

patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam/ śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet//

4.3.48

atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam/ kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā//

4.3.49

yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā/ sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ//

4.3.50

śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā/ bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret//

4.3.51

sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān/ uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet//

4.3.52

kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite/ āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret//

4.3.53

kalpayennirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte+asthi samāhitaḥ/ sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat//

4.3.54

ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam/ ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam//

4.3.55

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam/ rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale//

4.3.56

divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet/ tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā//

4.3.57

tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak/ kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā//

4.3.58

kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam/ śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet//

4.3.59

pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ/ caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak//

4.3.60

elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā/ rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam//

4.3.61

saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām/ piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca//

4.3.62

ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā+agninā/ etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu//

4.3.63

ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā+ardite/ manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe//

4.3.64

bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ/ pathyaṃ pāne tathā+abhyaṅge nasye bastiṣu bhojane†//

4.3.65

grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate/ mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam//

4.3.66

gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut/ rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ//

4.3.67

trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha/ vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet//

4.3.68

snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam/ pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane//

4.3.69

bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati//

4.3.70

bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam/ sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet//

4.3.70_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

Commentaries (1)

Linked texts (8)