The Compendium of Suśruta 4.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.3
- Language
- Sanskrit
tṛtīyo+adhyāyaḥ/
4.3.1
athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.3.3
alpāśino+anātmavato jantorvātātmakasya ca/ upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati//
4.3.4
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam/ vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca//
4.3.5
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ/ bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā//
4.3.6
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ/ vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet//
4.3.7
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam/ śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet//
4.3.8
saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam/ sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame+ahani//
4.3.9
āgneyeṣu tryahātu kuryādbhagnadoṣavaśena vā/ tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate//
4.3.10
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca/ tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ//
4.3.11
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane/ pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane//
4.3.12
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā/ vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam//
4.3.13
pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca/ gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam//
4.3.14
śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ/ savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ//
4.3.15
pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret/ prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet//
4.3.16
alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake/ prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet//
4.3.17
madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ/ avanāmitamunnahyedunnataṃ cavapīḍayet//
4.3.18
āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet/ āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṅgepairbandhanaistathā//
4.3.19
sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi/ etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak//
4.3.20
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet/ tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet//
4.3.21
abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ/ ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi//
4.3.22
paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadvandhamācaret/ pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate//
4.3.23
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā/ avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet//
4.3.24
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ samām/ aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//
4.3.25
abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram/ vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret//
4.3.26
abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ/ dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet//
4.3.27
matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam/ sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak//
4.3.28
āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam/ tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret//
4.3.29
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ/ dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ//
4.3.30
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ/ tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram//
4.3.31
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate/ sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ//
4.3.32
kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet/ anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam//
4.3.33
prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet/ evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet//
4.3.34
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ/ badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet//
4.3.35
†mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param/ haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam//
4.3.36
sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu/ tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca//
4.3.37
ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam/ grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho+api vā//
4.3.38
avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram/ tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet//
4.3.39
uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandriyaḥ/ hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate//
4.3.40
svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak/ vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam//
4.3.41
abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet/ taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedvahiḥ//
4.3.42
siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret/ utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate//
4.3.43
jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān/ nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā//
4.3.44
pṛthaṅnasikayornāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet/ tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet//
4.3.45
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam/ sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret//
4.3.46
mastuluṅgādvin↠bhinne kapāle madhusarpiṣī/ dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibedghṛtam//
4.3.47
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam/ śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet//
4.3.48
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam/ kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā//
4.3.49
yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā/ sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ//
4.3.50
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā/ bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret//
4.3.51
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān/ uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet//
4.3.52
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite/ āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret//
4.3.53
kalpayennirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte+asthi samāhitaḥ/ sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat//
4.3.54
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam/ ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam//
4.3.55
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam/ rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale//
4.3.56
divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet/ tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā//
4.3.57
tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak/ kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā//
4.3.58
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam/ śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet//
4.3.59
pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ/ caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak//
4.3.60
elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā/ rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam//
4.3.61
saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām/ piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca//
4.3.62
ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā+agninā/ etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu//
4.3.63
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā+ardite/ manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe//
4.3.64
bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ/ pathyaṃ pāne tathā+abhyaṅge nasye bastiṣu bhojane†//
4.3.65
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate/ mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam//
4.3.66
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut/ rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ//
4.3.67
trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha/ vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet//
4.3.68
snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam/ pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane//
4.3.69
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati//
4.3.70
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam/ sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet//
4.3.70_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (8)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit