The Compendium of Suśruta 4.31: ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.31
- Language
- Sanskrit
ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
4.31.1
athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.31.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.31.3
snehasāro+ayaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭāḥ snehasādhyāśca bhavanti/ sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ//
4.31.4
tatra dviyoniścaturvikalpo+abhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca/ tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti//
4.31.5
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ †yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭimeṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ//
4.31.6
ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvapya caturaścākṣasamān †bheṣajapiṇḍānityeṣa snehapākakalpaḥ/ etattu na samyak; kasmāt āgamāsiddhatvāt//
4.31.7
palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tāvyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, †ārdradravāṇāṃ ca dviguṇamiti//
4.31.8
tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā+avakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā+ambhasā+abhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyayākakalpaḥ/ snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ/ snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthaṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ/ athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ//
4.31.9
bhavataścātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam/ tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu//
4.31.10
anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam/ kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet//
4.31.11
ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ sa tu trividhaḥ; tadyathā mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti/ tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet/ tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti//
4.31.12
bhavataścātra śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā/ gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet//
4.31.13
ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak/ pheno+atimātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet//
4.31.14
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet/ pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet//
4.31.15
rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām/ hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate//
4.31.16
kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ/ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye//
4.31.17
vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ/ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ//
4.31.18
krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ/ majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam//
4.31.19
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam/ deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam//
4.31.20
doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca/ yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ//
4.31.21
snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale/ acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam//
4.31.22
śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi/ vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā//
4.31.23
vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇamūrcchonmādakārakaḥ/ śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt//
4.31.24
snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ/ evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet//
4.31.25
dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate+ahani//
4.31.26
sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta tathā+ardhadivase gate//
4.31.27
sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite//
4.31.28
snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate+ahani//
4.31.29
glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet/ ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati//
4.31.30
sā tu kuṣṭhavoṣonmādagrahāpasmāranāśinī/ yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ//
4.31.31
pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam/ mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati//
4.31.32
viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet/ tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine/ jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet//
4.31.33
tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ rucistathā/ syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ//
4.31.34
pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram/ yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām//
4.31.35
deyau yūṣarasau vā+api sugandhī snehavarjitau/ kṛtau vā+atyalpasarpiṣkau vilepī v↠vidhīyate//
4.31.36
pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā/ saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ//
4.31.37
sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā/ tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet//
4.31.38
pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ/ pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate//
4.31.39
bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā/ †prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//
4.31.40
sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā/ sasvoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//
4.31.41
pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā/ vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate//
4.31.42
śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām/ dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate//
4.31.43
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ/ payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet†//
4.31.44
siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam/ rājñe rājasamebhyo vā deyametadghṛtottamam//
4.31.45
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu/ alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ//
4.31.46
vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī†/ durbalo+arocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ//
4.31.47
chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ//
4.31.48
akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ/ akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet//
4.31.49
snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ/ gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ//
4.31.50
garbhāśaye+avaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ/ snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca//
4.31.51
daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet/ purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate//
4.31.52
uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati/ durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ//
4.31.53
susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto+agnirmṛdugātratā/ glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam/ samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca//
4.31.54
bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā/ purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam//
4.31.55
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam/ śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ//
4.31.56
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ/ dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī† puruṣo bhavettu//
4.31.57
sneho hito durbalahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya/ balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau//
4.31.57_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo+adhyāyaḥ //31//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (9)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit