Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.31: ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.31

Language
Sanskrit

ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

4.31.1

athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.31.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.31.3

snehasāro+ayaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭāḥ snehasādhyāśca bhavanti/ sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ//

4.31.4

tatra dviyoniścaturvikalpo+abhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca/ tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti//

4.31.5

ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ †yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭimeṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ//

4.31.6

ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvapya caturaścākṣasamān †bheṣajapiṇḍānityeṣa snehapākakalpaḥ/ etattu na samyak; kasmāt āgamāsiddhatvāt//

4.31.7

palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tāvyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, †ārdradravāṇāṃ ca dviguṇamiti//

4.31.8

tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā+avakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā+ambhasā+abhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyayākakalpaḥ/ snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ/ snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthaṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ/ athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ//

4.31.9

bhavataścātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam/ tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu//

4.31.10

anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam/ kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet//

4.31.11

ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ sa tu trividhaḥ; tadyathā mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti/ tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet/ tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti//

4.31.12

bhavataścātra śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā/ gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet//

4.31.13

ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak/ pheno+atimātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet//

4.31.14

ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet/ pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet//

4.31.15

rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām/ hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate//

4.31.16

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ/ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye//

4.31.17

vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ/ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ//

4.31.18

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ/ majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam//

4.31.19

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam/ deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam//

4.31.20

doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca/ yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ//

4.31.21

snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale/ acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam//

4.31.22

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi/ vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā//

4.31.23

vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇamūrcchonmādakārakaḥ/ śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt//

4.31.24

snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ/ evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet//

4.31.25

dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate+ahani//

4.31.26

sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta tathā+ardhadivase gate//

4.31.27

sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite//

4.31.28

snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate+ahani//

4.31.29

glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet/ ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati//

4.31.30

sā tu kuṣṭhavoṣonmādagrahāpasmāranāśinī/ yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ//

4.31.31

pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam/ mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati//

4.31.32

viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet/ tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine/ jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet//

4.31.33

tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ rucistathā/ syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ//

4.31.34

pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram/ yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām//

4.31.35

deyau yūṣarasau vā+api sugandhī snehavarjitau/ kṛtau vā+atyalpasarpiṣkau vilepī v↠vidhīyate//

4.31.36

pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā/ saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ//

4.31.37

sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā/ tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet//

4.31.38

pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ/ pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate//

4.31.39

bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā/ †prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

4.31.40

sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā/ sasvoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

4.31.41

pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā/ vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate//

4.31.42

śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām/ dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate//

4.31.43

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ/ payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet†//

4.31.44

siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam/ rājñe rājasamebhyo vā deyametadghṛtottamam//

4.31.45

balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu/ alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ//

4.31.46

vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī†/ durbalo+arocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ//

4.31.47

chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ//

4.31.48

akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ/ akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet//

4.31.49

snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ/ gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ//

4.31.50

garbhāśaye+avaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ/ snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca//

4.31.51

daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet/ purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate//

4.31.52

uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati/ durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ//

4.31.53

susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto+agnirmṛdugātratā/ glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam/ samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca//

4.31.54

bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā/ purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam//

4.31.55

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam/ śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ//

4.31.56

dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ/ dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī† puruṣo bhavettu//

4.31.57

sneho hito durbalahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya/ balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau//

4.31.57_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo+adhyāyaḥ //31//

Commentaries (1)

Linked texts (9)