<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.31

# The Compendium of Suśruta 4.31: ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.31

- **Language:** Sanskrit

### ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.31.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.1)

athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.31.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.31.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.3)

snehasāro+ayaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭāḥ snehasādhyāśca bhavanti/ sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ//

### [4.31.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.4)

tatra dviyoniścaturvikalpo+abhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca/ tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti//

### [4.31.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.5)

ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ †yathāpradhānaṃ ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭimeṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ//

### [4.31.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.6)

ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ tatra kecidāhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvapya caturaścākṣasamān †bheṣajapiṇḍānityeṣa snehapākakalpaḥ/ etattu na samyak; kasmāt āgamāsiddhatvāt//

### [4.31.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.7)

palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tāvyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, †ārdradravāṇāṃ ca dviguṇamiti//

### [4.31.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.8)

tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā+avakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā+ambhasā+abhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyayākakalpaḥ/ snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ/ snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthaṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ/ athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ//

### [4.31.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.9)

bhavataścātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam/ tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu//

### [4.31.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.10)

anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam/ kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet//

### [4.31.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.11)

ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ/ sa tu trividhaḥ; tadyathā mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti/ tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet/ tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti//

### [4.31.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.12)

bhavataścātra śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā/ gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau siddhimādiśet//

### [4.31.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.13)

ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak/ pheno+atimātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet//

### [4.31.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.14)

ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet/ pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet//

### [4.31.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.15)

rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām/ hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate//

### [4.31.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.16)

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ/ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye//

### [4.31.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.17)

vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ/ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ//

### [4.31.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.18)

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ/ majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam//

### [4.31.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.19)

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam/ deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam//

### [4.31.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.20)

doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca/ yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ//

### [4.31.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.21)

snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale/ acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam//

### [4.31.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.22)

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi/ vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā//

### [4.31.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.23)

vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇamūrcchonmādakārakaḥ/ śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt//

### [4.31.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.24)

snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ/ evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet//

### [4.31.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.25)

dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate+ahani//

### [4.31.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.26)

sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta tathā+ardhadivase gate//

### [4.31.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.27)

sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite//

### [4.31.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.28)

snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā/ yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate+ahani//

### [4.31.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.29)

glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet/ ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati//

### [4.31.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.30)

sā tu kuṣṭhavoṣonmādagrahāpasmāranāśinī/ yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ//

### [4.31.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.31)

pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam/ mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati//

### [4.31.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.32)

viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet/ tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine/ jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet//

### [4.31.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.33)

tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ rucistathā/ syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ//

### [4.31.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.34)

pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram/ yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām//

### [4.31.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.35)

deyau yūṣarasau vā+api sugandhī snehavarjitau/ kṛtau vā+atyalpasarpiṣkau vilepī vā† vidhīyate//

### [4.31.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.36)

pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā/ saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ//

### [4.31.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.37)

sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā/ tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet//

### [4.31.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.38)

pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ/ pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate//

### [4.31.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.39)

bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā/ †prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

### [4.31.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.40)

sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā/ sasvoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate//

### [4.31.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.41)

pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā/ vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate//

### [4.31.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.42)

śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām/ dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate//

### [4.31.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.43)

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ/ payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet†//

### [4.31.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.44)

siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam/ rājñe rājasamebhyo vā deyametadghṛtottamam//

### [4.31.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.45)

balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu/ alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ//

### [4.31.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.46)

vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī†/ durbalo+arocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ//

### [4.31.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.47)

chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ//

### [4.31.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.48)

akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ/ akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet//

### [4.31.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.49)

snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ/ gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ//

### [4.31.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.50)

garbhāśaye+avaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ/ snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca//

### [4.31.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.51)

daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet/ purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate//

### [4.31.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.52)

uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati/ durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ//

### [4.31.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.53)

susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto+agnirmṛdugātratā/ glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam/ samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca//

### [4.31.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.54)

bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā/ purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam//

### [4.31.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.55)

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam/ śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ//

### [4.31.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.56)

dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ/ dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī† puruṣo bhavettu//

### [4.31.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.57)

sneho hito durbalahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya/ balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau//

### [4.31.57\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31.57_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo+adhyāyaḥ //31//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.115.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (9)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.71.2) — Vṛnda, Sanskrit
- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.3.1.13) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.67.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.ayurvediyaparibhasa.2.38) — Gaṅgādhara, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.113.21) — Soḍhala, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.8.10) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.8.10) — Trimalla, Sanskrit
- [Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.arogyacintamani-damodara.94.3) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvaloka](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimhavaloka.33.p4.1) — Vīrasiṃha, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.31) · Pramāṇa
