Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.33: trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.33

Language
Sanskrit

trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ/

4.33.1

athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.33.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.33.3

doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ//

4.33.4

prādhānyena vamanavirecane vartate nirharaṇe doṣāṇām/ tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya//

4.33.5

athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitā+asmīti saṃbhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca//

4.33.6

bhavati cātra peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ/ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate//

4.33.7

athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti//

4.33.8

bhavataścātra kaphaprasekaṃ hṛdyāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ/ pittātiyogaṃ ca cisaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte//

4.33.9

pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi/ laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet//

4.33.10

samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā++ācārikamādiśet//

4.33.11

bhavanti cātra tato+aparāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiraddbhiḥ pariṣiktagātram/ kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā+apyupabhojayettu//

4.33.12

kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ/ kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit//

4.33.13

chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti/ tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti//

4.33.14

na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān†/ sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān//

4.33.15

svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālām/ ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartirūhitāṃśca//

4.33.16

avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām/ asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ//

4.33.17

ete+apyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ/ atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā//

4.33.18

vāmyāstu viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti//

4.33.19

virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagviriktasyāpi sato+adhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā janayati//

4.33.20

athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā+asmīti pūrvāhṇe laghu bhojayet, phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet/ athāpare+ahani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet//

4.33.21

tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati/ tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti/ tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye madhyā kartavyeti/ pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate//

4.33.22

virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ/ nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet//

4.33.23

yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti//

4.33.24

bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte/ mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam//

4.33.25

gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhy↠laghutve manasaśca tuṣṭau/ gate+anile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet//

4.33.26

mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām/ kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca//

4.33.27

buddheḥ prasādaṃ balamindiryāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim/ cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam//

4.33.28

yathaudakānāmudake+apanīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ/ pitte hṛte tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ//

4.33.29

mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ/ śrāntastṛṣārto+aparijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk//

4.33.30

navapraviśyāyamadātyayī ca navajravī yā ca navaprasūtā/ śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca//

4.33.31

virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ//

4.33.32

virecyāstu jvaragarārucyarśo+arbudodaragranthividradhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdhaduṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti//

4.33.33

saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam/ vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā//

4.33.34

yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam/ guṇotkarṣāhvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ//

4.33.35

mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam/ na samyaṅnirhareddoṣānativegapradhāvitam†//

4.33.36

pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe/ paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate//

4.33.37

durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ/ haret prabhūtānakpāṃstu śamayet pracyutānapi//

4.33.38

hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā/ calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram//

4.33.39

mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ/ sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet//

4.33.40

snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt/ nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam//

4.33.41

na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam/ doṣāḥ pracalitāḥ† sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu//

4.33.42

viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ/ nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ//

4.33.43

virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet/ tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ//

4.33.44

prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu/ tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ//

4.33.45

sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam/ vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham//

4.33.46

snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet/ dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate//

4.33.47

snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ/ doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ//

4.33.47_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo+adhyāyaḥ //33//

Commentaries (1)

Linked texts (10)