<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.33

# The Compendium of Suśruta 4.33: trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.33

- **Language:** Sanskrit

### trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.33.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.1)

athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.33.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.33.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.3)

doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ//

### [4.33.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.4)

prādhānyena vamanavirecane vartate nirharaṇe doṣāṇām/ tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya//

### [4.33.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.5)

athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitā+asmīti saṃbhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca//

### [4.33.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.6)

bhavati cātra peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ/ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate//

### [4.33.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.7)

athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti//

### [4.33.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.8)

bhavataścātra kaphaprasekaṃ hṛdyāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ/ pittātiyogaṃ ca cisaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte//

### [4.33.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.9)

pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi/ laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet//

### [4.33.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.10)

samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā++ācārikamādiśet//

### [4.33.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.11)

bhavanti cātra tato+aparāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiraddbhiḥ pariṣiktagātram/ kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā+apyupabhojayettu//

### [4.33.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.12)

kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ/ kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit//

### [4.33.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.13)

chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti/ tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti//

### [4.33.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.14)

na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān†/ sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān//

### [4.33.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.15)

svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālām/ ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartirūhitāṃśca//

### [4.33.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.16)

avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām/ asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ//

### [4.33.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.17)

ete+apyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ/ atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā//

### [4.33.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.18)

vāmyāstu viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti//

### [4.33.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.19)

virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagviriktasyāpi sato+adhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā janayati//

### [4.33.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.20)

athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā+asmīti pūrvāhṇe laghu bhojayet, phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet/ athāpare+ahani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet//

### [4.33.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.21)

tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati/ tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti/ tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye madhyā kartavyeti/ pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate//

### [4.33.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.22)

virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ/ nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet//

### [4.33.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.23)

yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti//

### [4.33.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.24)

bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte/ mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam//

### [4.33.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.25)

gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā† laghutve manasaśca tuṣṭau/ gate+anile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet//

### [4.33.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.26)

mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām/ kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca//

### [4.33.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.27)

buddheḥ prasādaṃ balamindiryāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim/ cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam//

### [4.33.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.28)

yathaudakānāmudake+apanīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ/ pitte hṛte tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ//

### [4.33.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.29)

mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ/ śrāntastṛṣārto+aparijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk//

### [4.33.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.30)

navapraviśyāyamadātyayī ca navajravī yā ca navaprasūtā/ śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca//

### [4.33.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.31)

virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ//

### [4.33.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.32)

virecyāstu jvaragarārucyarśo+arbudodaragranthividradhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdhaduṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti//

### [4.33.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.33)

saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam/ vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā//

### [4.33.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.34)

yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam/ guṇotkarṣāhvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ//

### [4.33.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.35)

mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam/ na samyaṅnirhareddoṣānativegapradhāvitam†//

### [4.33.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.36)

pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe/ paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate//

### [4.33.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.37)

durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ/ haret prabhūtānakpāṃstu śamayet pracyutānapi//

### [4.33.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.38)

hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā/ calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram//

### [4.33.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.39)

mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ/ sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet//

### [4.33.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.40)

snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt/ nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam//

### [4.33.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.41)

na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam/ doṣāḥ pracalitāḥ† sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu//

### [4.33.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.42)

viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ/ nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ//

### [4.33.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.43)

virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet/ tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ//

### [4.33.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.44)

prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu/ tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ//

### [4.33.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.45)

sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam/ vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham//

### [4.33.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.46)

snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet/ dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate//

### [4.33.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.47)

snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ/ doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ//

### [4.33.47\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33.47_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo+adhyāyaḥ //33//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.116.24) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (10)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.73.12) — Vṛnda, Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.69.24) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.7.1.13.1) — Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.115.89) — Soḍhala, Sanskrit
- [Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.arogyacintamani-damodara.94.16) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvaloka](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimhavaloka.33.p4.3) — Vīrasiṃha, Sanskrit
- [Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapala.13.84) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- [Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.3.6) — Viśvanātha, Sanskrit
- [Paribhāṣāpradīpa](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.paribhasapradipa.4.22) — Govindasena, Sanskrit
- [Madanapālavinodanighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapalavinodanighantu.13.1-2.5) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.33) · Pramāṇa
