The Compendium of Suśruta 4.35: pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.35
- Language
- Sanskrit
pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
4.35.1
athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.35.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.35.3
tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ/ kasmāt anekakarmakaratvādbasteḥ; iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ saṃśodhanasaṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti, kṛśaṃ bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati, valīpalitamapahanti, vayaḥ sthāpayati//
4.35.4
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ/ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ//
4.35.5
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu† cāsyarthamupayujyate//
4.35.6
bhavati cātra bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate/ saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā//
4.35.7
tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre+adhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi/ teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau prasṛtau dvau catvāro+aṣṭau ca vidheyāḥ//
4.35.8
varṣāntareṣu† netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi/ vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim†//
4.35.9
pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ, mūle+aṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ, kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidramityeke; sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni/ āsthāpanadravyapraṇāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ/ saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, dravyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat//
4.35.10
mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ/ tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī//
4.35.11
(†vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisrotaḥ; vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta//)
4.35.12
tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca//
4.35.13
bastayaśca †bandhyā mṛdavo nātivahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām//
4.35.14
netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā/ bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam//
4.35.15
bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam/ mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam//
4.35.16
netrāmūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam/ baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet//
4.35.17
parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet/ āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet//
4.35.18
tatra dvividho bastiḥ nairūhikaḥ, snaihikaśca/ āsthāpanaṃ, nirūha ityanarthāntaraṃ; tasya vikalpo mādhutailikaḥ; tasya prayāyaśabdo yāpano, yuktarathaḥ, siddhabastiriti/ sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ, bayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam/ mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ/ yathāpramāṇaguṇavihitaḥ† snehabastivikalpo+anuvāsanaḥ pādāva(pādāpa)kṛṣṭaḥ/ anuvasannapi na duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ/ tasyāpi vikalpo+†ardhārdhamātrāvakṛṣṭo+aparihāryo mātrābastiriti//
4.35.19
nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ/ nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho+anugacchati/ apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam//
4.35.20
sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ/ tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate//
4.35.21
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulyaśvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ//
4.35.22
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ/ avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana//
4.35.23
asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt/ asādhyatve+api bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet//
4.35.24
pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ/ samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati//
4.35.25
pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati/ vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam//
4.35.26
sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo+api vā/ pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate//
4.35.27
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt(n)/ pakvāśayastho+ambarago bhūmerarko rasāniva//
4.35.28
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya saṃcayān/ utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ//
4.35.29
doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ/ tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ//
4.35.30
vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basterṛte kriyā/ pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ//
4.35.31
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ/ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ//
4.35.32
ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ/ tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, †aṇubhinnaṃ, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, †atihrasvam, asrimadityekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, †sacchidratā, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā, bhūyo bhūyo+avapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ityekādaśa dravyadoṣāḥ; avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ; evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ/ āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante/ snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaśceti vaidyāturanimittā bhavanti/ ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti//
4.35.33
bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ/ tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram//
4.35.33_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāgacikitstitaṃ nāma pañcatriṃśo+adhyāyaḥ //35//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (5)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Madanapālavinodanighaṇṭu — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit