The Compendium of Suśruta 4.36: ṣaṭtriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.36
- Language
- Sanskrit
ṣaṭtriṃśattamo+adhyāyaḥ/
4.36.1
athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.36.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.36.3
atha netre vicalite tathā caiva vivartite/ gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ//
4.36.4
atyutkṣipte+avasanne ca netre pāyau bhavedrujā/ vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam//
4.36.5
tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite/ mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate/ ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā//
4.36.6
atisthūle karkaśe ca netre+astrimati† gharṣaṇāt/ gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat//
4.36.7
†āsannakarṇike netre bhinne+aṇau vā+apyapārthakaḥ/ avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet//
4.36.8
prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt/ kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ//
4.36.9
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat/ pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān//
4.36.10
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat/ prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat//
4.36.11
bastāvalpe+alpatā vā+api dravyasyālpā guṇā matāḥ/ durbaddhe †cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat//
4.36.12
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ† tataḥ/ vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate//
4.36.13
tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam/ śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān//
4.36.14
śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ ca gacchati/ na ca saṃpādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet//
4.36.15
bhūyo bhūyo+avapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate/ tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ//
4.36.16
kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate/ tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet//
4.36.17
godopadehaśophau tu sneho+apakvaḥ karoti hi/ tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam//
4.36.18
hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau/ atimātrau tathā++ānāhaklamātīsārakārakau//
4.36.19
mūrcchāṃ †dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau/ mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau//
4.36.20
tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ/ gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ//
4.36.21
pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ/ tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet//
4.36.22
snigdho+atijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate/ bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet//
4.36.23
atipīḍitavaddoṣān viddhi† cāpyavaśīrṣake/ ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam//
4.36.24
tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya† sukhāvahaḥ/ nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ//
4.36.25
hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca/ uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate//
4.36.26
netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati/ dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā//
4.36.27
na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ/ sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ//
4.36.28
na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ/ nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ//
4.36.29
dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ†/ nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate//
4.36.30
†paścādanilakopo+atra yathāsvaṃ tatra kārayet/ vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante †taccikitsite//
4.36.31
ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ/ anuṣṇo+alpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ//
4.36.32
viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate/ tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam//
4.36.33
saśeṣānne+athavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ/ atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca//
4.36.34
anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro+athavā punaḥ/ tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram//
4.36.35
hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam/ tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam//
4.36.36
atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ/ sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām//
4.36.37
nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ/ picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ//
4.36.38
atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate/ daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ//
4.36.39
parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude/ picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca//
4.36.40
pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt/ sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate//
4.36.41
picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam/ sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam//
4.36.42
atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ/ hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute vā savāte cānuvāsanaḥ//
4.36.43
doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchā+aṅgagauravam/ sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet//
4.36.44
rūksasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca/ bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkso mṛdvalpabheṣajaḥ//
4.36.45
tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ/ parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ//
4.36.46
atyuṣṇatīkṣṇo+atibahurdatto+atisveditasya ca/ alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate//
4.36.47
virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam/ picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ//
4.36.48
atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat/ deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ//
4.36.49
navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ/ snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha//
4.36.50
ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ/ bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi//
4.36.51
paksādvireko vāntasya †tataścāpi nirūhaṇam/ sadyo nirūḍho+anuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ//
4.36.51_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo+adhyāyaḥ //36//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit