<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.36

# The Compendium of Suśruta 4.36: ṣaṭtriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.36

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṭtriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.36.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.1)

athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.36.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.36.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.3)

atha netre vicalite tathā caiva vivartite/ gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ//

### [4.36.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.4)

atyutkṣipte+avasanne ca netre pāyau bhavedrujā/ vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam//

### [4.36.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.5)

tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite/ mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate/ ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā//

### [4.36.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.6)

atisthūle karkaśe ca netre+astrimati† gharṣaṇāt/ gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat//

### [4.36.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.7)

†āsannakarṇike netre bhinne+aṇau vā+apyapārthakaḥ/ avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet//

### [4.36.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.8)

prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt/ kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ//

### [4.36.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.9)

hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat/ pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān//

### [4.36.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.10)

dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat/ prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat//

### [4.36.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.11)

bastāvalpe+alpatā vā+api dravyasyālpā guṇā matāḥ/ durbaddhe †cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat//

### [4.36.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.12)

atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ† tataḥ/ vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate//

### [4.36.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.13)

tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam/ śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān//

### [4.36.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.14)

śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ ca gacchati/ na ca saṃpādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet//

### [4.36.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.15)

bhūyo bhūyo+avapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate/ tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ//

### [4.36.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.16)

kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate/ tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet//

### [4.36.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.17)

godopadehaśophau tu sneho+apakvaḥ karoti hi/ tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam//

### [4.36.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.18)

hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau/ atimātrau tathā++ānāhaklamātīsārakārakau//

### [4.36.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.19)

mūrcchāṃ †dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau/ mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau//

### [4.36.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.20)

tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ/ gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ//

### [4.36.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.21)

pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ/ tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet//

### [4.36.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.22)

snigdho+atijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate/ bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet//

### [4.36.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.23)

atipīḍitavaddoṣān viddhi† cāpyavaśīrṣake/ ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam//

### [4.36.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.24)

tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya† sukhāvahaḥ/ nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ//

### [4.36.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.25)

hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca/ uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate//

### [4.36.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.26)

netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati/ dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā//

### [4.36.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.27)

na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ/ sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ//

### [4.36.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.28)

na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ/ nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ//

### [4.36.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.29)

dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ†/ nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate//

### [4.36.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.30)

†paścādanilakopo+atra yathāsvaṃ tatra kārayet/ vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante †taccikitsite//

### [4.36.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.31)

ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ/ anuṣṇo+alpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ//

### [4.36.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.32)

viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate/ tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam//

### [4.36.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.33)

saśeṣānne+athavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ/ atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca//

### [4.36.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.34)

anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro+athavā punaḥ/ tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram//

### [4.36.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.35)

hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam/ tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam//

### [4.36.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.36)

atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ/ sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām//

### [4.36.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.37)

nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ/ picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ//

### [4.36.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.38)

atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate/ daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ//

### [4.36.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.39)

parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude/ picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca//

### [4.36.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.40)

pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt/ sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate//

### [4.36.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.41)

picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam/ sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam//

### [4.36.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.42)

atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ/ hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute vā savāte cānuvāsanaḥ//

### [4.36.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.43)

doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchā+aṅgagauravam/ sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet//

### [4.36.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.44)

rūksasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca/ bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkso mṛdvalpabheṣajaḥ//

### [4.36.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.45)

tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ/ parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ//

### [4.36.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.46)

atyuṣṇatīkṣṇo+atibahurdatto+atisveditasya ca/ alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate//

### [4.36.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.47)

virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam/ picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ//

### [4.36.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.48)

atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat/ deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ//

### [4.36.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.49)

navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ/ snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha//

### [4.36.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.50)

ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ/ bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi//

### [4.36.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.51)

paksādvireko vāntasya †tataścāpi nirūhaṇam/ sadyo nirūḍho+anuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ//

### [4.36.51\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36.51_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo+adhyāyaḥ //36//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.119.32) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.3.11.19) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Paribhāṣāpradīpa](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.paribhasapradipa.4.102) — Govindasena, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.36) · Pramāṇa
