Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.38: aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.38

Language
Sanskrit

aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

4.38.1

athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.38.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.38.3

athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ† tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṃgṛhya†, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvā++āveṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṃgṛhyāṅguṣṭena netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt//

4.38.4

bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet/ ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam//

4.38.5

tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ †pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ brūyāt/ athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ† bastyāgamanārtham/ nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati//

4.38.6

anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ/ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ//

4.38.7

samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāote bastiṃ nivārayet/ viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ//

4.38.8

api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam/ yasya †syādbastiralpo+alpavego hīnamalānilaḥ//

4.38.9

durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān/ yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite//

4.38.10

tānyevātinirūḍhe+api vijñeyāni vipaścitā/ yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ//

4.38.11

lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet/ sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet†//

4.38.12

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt/ sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ//

4.38.13

tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā/ yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate//

4.38.14

anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā/ viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ//

4.38.15

āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam/ tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate//

4.38.16

rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam/ paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam//

4.38.17

annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate/ anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet//

4.38.18

tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ/ viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam//

4.38.19

śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet/ natu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ//

4.38.20

visūcikāṃ vā janayecchadiṃ vā+api sudāruṇām/ kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine//

4.38.21

jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ/ niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ//

4.38.22

navā++āsthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati/ tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā//

4.38.23

āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam/ male+apakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate//

4.38.24

kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā/ lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā//

4.38.25

elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca/ rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca//

4.38.26

kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī/ mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam//

4.38.27

bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ/ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau//

4.38.28

tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā/ nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate//

4.38.29

svasthe kvāthasya †catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ/ kuddhe+anile caturthastu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe+aṣṭamaḥ//

4.38.30

sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ/ kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā//

4.38.31

yuktyā prakalpayeddhīmān nirūh kalpanā tviyam//

4.38.32

kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ/ †basteḥ sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt//

4.38.33

dattvā++ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam/ pātre talena mathnīyāttadvat †snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ//

4.38.34

samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param/ tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān//

4.38.35

gambhīre bhājane+anyasminmaśnīyāttaṃ khajena ca/ yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ//

4.38.36

rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu/ kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet//

4.38.37

ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān† vakṣyāmaḥ/ dattvā++ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam/ vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam//

4.38.38

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet/ saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam//

4.38.39

vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam/ evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet//

4.38.40

jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam/ apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam//

4.38.41

yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā/ saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ//

4.38.42

ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo+atra vibhāgaśaḥ/ yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān//

4.38.43

śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ/ pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ//

4.38.44

kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ/ kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ//

4.38.45

vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ/ dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam//

4.38.46

pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām/ grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam//

4.38.47

guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ/ kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭastu priyaṅgughanasaindhavaiḥ†//

4.38.48

śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ/ saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ//

4.38.49

kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ/ samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param//

4.38.50

tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam/ sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam//

4.38.51

kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ/ sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ//

4.38.52

pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairebhiśca peṣitaiḥ/ śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ//

4.38.53

vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ/ phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ//

4.38.54

dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ/ dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet//

4.38.55

rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ/ sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ//

4.38.56

sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ/ piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ//

4.38.57

prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ/ abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ//

4.38.58

kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ/ dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ//

4.38.59

gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān/ asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān//

4.38.60

bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ/ sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ//

4.38.61

kvāthaḥ kalkastu kartavyo †vacāmadanasarṣapaiḥ/ saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ//

4.38.62

kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ/ kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām//

4.38.63

medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām/ galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām//

4.38.64

daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ/ kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ//

4.38.65

pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ/ kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ//

4.38.66

kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām/ āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām//

4.38.67

vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ/ daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ//

4.38.68

kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvāthitaiḥ palasaṃmitaiḥ/ kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ//

4.38.69

pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ/ kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ//

4.38.70

tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām/ gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham//

4.38.71

rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ/ trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ//

4.38.72

sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ/ yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ//

4.38.73

rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ/ yukto bastiḥ sukhoṣṇo+ayaṃ māṃsaśukrabalaujasām//

4.38.74

āyuṣo+agneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān/ gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān//

4.38.75

†viṣamajvaramarśāsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm/ jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān//

4.38.76

vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ/ raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān//

4.38.77

vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ/ sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite+anile//

4.38.78

nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ/ vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ//

4.38.79

āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ/ sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe//

4.38.80

śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ/ kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ//

4.38.81

śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ/ yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ//

4.38.82

triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ/ ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ//

4.38.83

bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ/ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ//

4.38.84

caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ/ ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām//

4.38.85

badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ/ kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ//

4.38.86

vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam/ †sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu//

4.38.87

priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ/ sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ//

4.38.88

eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak/ samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ//

4.38.89

vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam/ balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca//

4.38.90

narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet/ madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum//

4.38.91

evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit/ bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet//

4.38.92

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ/ paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ//

4.38.93

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā/ hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ//

4.38.94

śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca/ sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

4.38.95

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam/ sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ//

4.38.96

nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi/ nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi//

4.38.97

doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca/ samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam//

4.38.98

yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate/ phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasaṃbhavaḥ//

4.38.99

yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā/ yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā//

4.38.100

madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ/ palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato+ardhaṃ saindhavasya ca//

4.38.101

phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ/ deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃjñitaḥ//

4.38.102

vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ/ pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ//

4.38.103

suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu/ hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

4.38.104

pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu/ bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ//

4.38.105

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu/ sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ//

4.38.106

mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ/ mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān//

4.38.107

pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam/ jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet//

4.38.108

†kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt suparisrutam/ apadena jāṅgalarasastatahā madhughṛtaṃ samam//

4.38.109

śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ/ kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ//

4.38.110

vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut/ visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ//

4.38.111

balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ/ yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ//

4.38.112

avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit/ bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi//

4.38.113

ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayet/ āhārācārikaṃ †śeṣamanyat kāmaṃ samācaret//

4.38.114

yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena† pradīyate/ mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate//

4.38.115

ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite/ yasmānna pratiṣiddho+ayamato yuktarathaḥ smṛtaḥ//

4.38.116

balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca/ bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ//

4.38.117

sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ/ mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ//

4.38.118

mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt/ ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā//

4.38.118_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo+adhyāyaḥ //38//

Commentaries (1)

Linked texts (6)