<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.38

# The Compendium of Suśruta 4.38: aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.38

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.38.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.1)

athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.38.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.38.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.3)

athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ† tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṃgṛhya†, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvā++āveṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṃgṛhyāṅguṣṭena netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt//

### [4.38.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.4)

bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet/ ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam//

### [4.38.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.5)

tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ †pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ brūyāt/ athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ† bastyāgamanārtham/ nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati//

### [4.38.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.6)

anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ/ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ//

### [4.38.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.7)

samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāote bastiṃ nivārayet/ viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ//

### [4.38.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.8)

api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam/ yasya †syādbastiralpo+alpavego hīnamalānilaḥ//

### [4.38.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.9)

durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān/ yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite//

### [4.38.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.10)

tānyevātinirūḍhe+api vijñeyāni vipaścitā/ yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ//

### [4.38.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.11)

lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet/ sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet†//

### [4.38.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.12)

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt/ sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ//

### [4.38.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.13)

tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā/ yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate//

### [4.38.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.14)

anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā/ viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ//

### [4.38.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.15)

āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam/ tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate//

### [4.38.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.16)

rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam/ paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam//

### [4.38.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.17)

annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate/ anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet//

### [4.38.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.18)

tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ/ viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam//

### [4.38.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.19)

śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet/ natu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ//

### [4.38.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.20)

visūcikāṃ vā janayecchadiṃ vā+api sudāruṇām/ kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine//

### [4.38.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.21)

jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ/ niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ//

### [4.38.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.22)

navā++āsthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati/ tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā//

### [4.38.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.23)

āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam/ male+apakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate//

### [4.38.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.24)

kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā/ lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā//

### [4.38.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.25)

elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca/ rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca//

### [4.38.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.26)

kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī/ mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam//

### [4.38.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.27)

bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ/ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau//

### [4.38.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.28)

tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā/ nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate//

### [4.38.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.29)

svasthe kvāthasya †catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ/ kuddhe+anile caturthastu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe+aṣṭamaḥ//

### [4.38.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.30)

sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ/ kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā//

### [4.38.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.31)

yuktyā prakalpayeddhīmān nirūh kalpanā tviyam//

### [4.38.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.32)

kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ/ †basteḥ sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt//

### [4.38.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.33)

dattvā++ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam/ pātre talena mathnīyāttadvat †snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ//

### [4.38.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.34)

samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param/ tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān//

### [4.38.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.35)

gambhīre bhājane+anyasminmaśnīyāttaṃ khajena ca/ yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ//

### [4.38.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.36)

rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu/ kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet//

### [4.38.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.37)

ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān† vakṣyāmaḥ/ dattvā++ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam/ vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam//

### [4.38.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.38)

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet/ saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam//

### [4.38.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.39)

vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam/ evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet//

### [4.38.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.40)

jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam/ apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam//

### [4.38.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.41)

yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā/ saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ//

### [4.38.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.42)

ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo+atra vibhāgaśaḥ/ yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān//

### [4.38.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.43)

śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ/ pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ//

### [4.38.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.44)

kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ/ kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ//

### [4.38.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.45)

vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ/ dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam//

### [4.38.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.46)

pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām/ grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam//

### [4.38.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.47)

guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ/ kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭastu priyaṅgughanasaindhavaiḥ†//

### [4.38.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.48)

śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ/ saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ//

### [4.38.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.49)

kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ/ samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param//

### [4.38.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.50)

tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam/ sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam//

### [4.38.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.51)

kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ/ sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ//

### [4.38.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.52)

pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairebhiśca peṣitaiḥ/ śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ//

### [4.38.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.53)

vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ/ phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ//

### [4.38.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.54)

dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ/ dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet//

### [4.38.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.55)

rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ/ sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ//

### [4.38.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.56)

sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ/ piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ//

### [4.38.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.57)

prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ/ abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ//

### [4.38.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.58)

kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ/ dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ//

### [4.38.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.59)

gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān/ asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān//

### [4.38.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.60)

bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ/ sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ//

### [4.38.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.61)

kvāthaḥ kalkastu kartavyo †vacāmadanasarṣapaiḥ/ saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ//

### [4.38.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.62)

kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ/ kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām//

### [4.38.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.63)

medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām/ galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām//

### [4.38.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.64)

daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ/ kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ//

### [4.38.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.65)

pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ/ kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ//

### [4.38.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.66)

kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām/ āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām//

### [4.38.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.67)

vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ/ daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ//

### [4.38.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.68)

kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvāthitaiḥ palasaṃmitaiḥ/ kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ//

### [4.38.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.69)

pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ/ kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ//

### [4.38.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.70)

tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām/ gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham//

### [4.38.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.71)

rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ/ trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ//

### [4.38.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.72)

sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ/ yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ//

### [4.38.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.73)

rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ/ yukto bastiḥ sukhoṣṇo+ayaṃ māṃsaśukrabalaujasām//

### [4.38.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.74)

āyuṣo+agneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān/ gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān//

### [4.38.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.75)

†viṣamajvaramarśāsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm/ jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān//

### [4.38.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.76)

vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ/ raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān//

### [4.38.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.77)

vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ/ sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite+anile//

### [4.38.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.78)

nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ/ vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ//

### [4.38.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.79)

āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ/ sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe//

### [4.38.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.80)

śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ/ kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ//

### [4.38.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.81)

śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ/ yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ//

### [4.38.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.82)

triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ/ ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ//

### [4.38.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.83)

bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ/ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ//

### [4.38.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.84)

caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ/ ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām//

### [4.38.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.85)

badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ/ kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ//

### [4.38.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.86)

vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam/ †sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu//

### [4.38.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.87)

priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ/ sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ//

### [4.38.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.88)

eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak/ samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ//

### [4.38.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.89)

vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam/ balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca//

### [4.38.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.90)

narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet/ madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum//

### [4.38.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.91)

evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit/ bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet//

### [4.38.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.92)

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ/ paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ//

### [4.38.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.93)

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā/ hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ//

### [4.38.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.94)

śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca/ sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

### [4.38.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.95)

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam/ sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ//

### [4.38.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.96)

nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi/ nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi//

### [4.38.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.97)

doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca/ samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam//

### [4.38.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.98)

yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate/ phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasaṃbhavaḥ//

### [4.38.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.99)

yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā/ yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā//

### [4.38.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.100)

madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ/ palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato+ardhaṃ saindhavasya ca//

### [4.38.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.101)

phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ/ deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃjñitaḥ//

### [4.38.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.102)

vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ/ pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ//

### [4.38.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.103)

suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu/ hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

### [4.38.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.104)

pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu/ bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ//

### [4.38.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.105)

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu/ sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ//

### [4.38.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.106)

mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ/ mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān//

### [4.38.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.107)

pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam/ jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet//

### [4.38.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.108)

†kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt suparisrutam/ apadena jāṅgalarasastatahā madhughṛtaṃ samam//

### [4.38.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.109)

śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ/ kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ//

### [4.38.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.110)

vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut/ visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ//

### [4.38.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.111)

balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ/ yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ//

### [4.38.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.112)

avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit/ bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi//

### [4.38.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.113)

ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayet/ āhārācārikaṃ †śeṣamanyat kāmaṃ samācaret//

### [4.38.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.114)

yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena† pradīyate/ mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate//

### [4.38.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.115)

ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite/ yasmānna pratiṣiddho+ayamato yuktarathaḥ smṛtaḥ//

### [4.38.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.116)

balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca/ bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ//

### [4.38.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.117)

sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ/ mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ//

### [4.38.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.118)

mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt/ ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā//

### [4.38.118\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38.118_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo+adhyāyaḥ //38//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.121.127) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (6)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.75.43) — Vṛnda, Sanskrit
- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.3.14.13) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.72.11) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Bheḷasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.bhela.8.5.25) — Bheḷa, Sanskrit
- [Vaidyamanoramā](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.vaidyamanorama.12.p530) — Kālidāsa, Sanskrit
- [Siddhasāra](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhasara.p439) — Ravigupta, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.38) · Pramāṇa
