The Compendium of Suśruta 4.39: ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.39
- Language
- Sanskrit
ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
4.39.1
athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.39.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.39.3
snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ/ nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ//
4.39.4
so+agnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ praśāmyati/ alpo mahadbhirbahubhiśchādito+agnirivendhanaiḥ//
4.39.5
sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate/ kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca sandhukṣita ivānalaḥ//
4.39.6
hṛtadoṣapramāṇena sadā++āhāravidhiḥ smṛtaḥ/ trīṇi cātra pramāṇāni prastho+ardhāḍhakamāḍhakam//
4.39.7
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame/ prasthe parisrute deyā yavāgūḥ khalpataṇḍulā//
4.39.8
dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate/ vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ//
4.39.9
dadyāduktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām/ †agnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ//
4.39.10
aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnamodanam/ tatastu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā//
4.39.11
trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu/ tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ//
4.39.12
lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt susaṃskṛtaiḥ/ hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ//
4.39.13
ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam/ kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān//
4.39.14
peyā+abhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ/ vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ//
4.39.15
narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret/ āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hyeṣā virecane//
4.39.16
śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ/ eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo+asti kaścana//
4.39.17
balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā/ tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret//
4.39.18
dvirācarenmadhyabalastrīn vārān durbalastathā/ kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu//
4.39.19
saṃsargeṇa vivṛddhe+agnau doṣakopabhayādbhajet/ prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ//
4.39.20
svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param/ snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ//
4.39.21
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam/ sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam//
4.39.22
kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam/ sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavān bhavet//
4.39.23
tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ†// tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret//
4.39.24
tailapūrṇāmṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ/ snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye//
4.39.25
krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān/ āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati//
4.39.26
maithunopagamādghorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ/ ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca//
4.39.27
guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau/ rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate//
4.39.28
labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn kaphātmakān/ plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram//
4.39.29
mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathā+arucim/ tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati//
4.39.30
uccaiḥ saṃbhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam/ †āndhyaṃ jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā//
4.39.31
hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca sudāruṇam/ netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram//
4.39.32
labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścānyānupadravān/ yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān//
4.39.33
tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāṃ ca vibhramam/ cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā//
4.39.34
aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ/ sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā//
4.39.35
śītasaṃbhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye/ tato+aṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ//
4.39.36
vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnuyāt/ viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati//
4.39.37
asātmyabhojanaṃ hanyādbalavarṇamasaṃśayam/ anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye+apramāṇataḥ/ rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi//
4.39.38
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān/ prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā//
4.39.39
viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittiriḥ/ saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam//
4.39.39_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadravacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //39//
Linked texts (1)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit