<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.39

# The Compendium of Suśruta 4.39: ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.39

- **Language:** Sanskrit

### ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [4.39.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.1)

athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.39.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.39.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.3)

snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ/ nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ//

### [4.39.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.4)

so+agnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ praśāmyati/ alpo mahadbhirbahubhiśchādito+agnirivendhanaiḥ//

### [4.39.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.5)

sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate/ kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca sandhukṣita ivānalaḥ//

### [4.39.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.6)

hṛtadoṣapramāṇena sadā++āhāravidhiḥ smṛtaḥ/ trīṇi cātra pramāṇāni prastho+ardhāḍhakamāḍhakam//

### [4.39.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.7)

tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame/ prasthe parisrute deyā yavāgūḥ khalpataṇḍulā//

### [4.39.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.8)

dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate/ vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ//

### [4.39.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.9)

dadyāduktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām/ †agnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ//

### [4.39.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.10)

aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnamodanam/ tatastu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā//

### [4.39.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.11)

trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu/ tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ//

### [4.39.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.12)

lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt susaṃskṛtaiḥ/ hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ//

### [4.39.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.13)

ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam/ kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān//

### [4.39.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.14)

peyā+abhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ/ vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ//

### [4.39.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.15)

narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret/ āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hyeṣā virecane//

### [4.39.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.16)

śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ/ eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo+asti kaścana//

### [4.39.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.17)

balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā/ tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret//

### [4.39.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.18)

dvirācarenmadhyabalastrīn vārān durbalastathā/ kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu//

### [4.39.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.19)

saṃsargeṇa vivṛddhe+agnau doṣakopabhayādbhajet/ prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ//

### [4.39.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.20)

svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param/ snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ//

### [4.39.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.21)

kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam/ sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam//

### [4.39.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.22)

kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam/ sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavān bhavet//

### [4.39.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.23)

tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ†// tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret//

### [4.39.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.24)

tailapūrṇāmṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ/ snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye//

### [4.39.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.25)

krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān/ āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati//

### [4.39.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.26)

maithunopagamādghorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ/ ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca//

### [4.39.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.27)

guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau/ rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate//

### [4.39.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.28)

labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn kaphātmakān/ plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram//

### [4.39.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.29)

mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathā+arucim/ tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati//

### [4.39.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.30)

uccaiḥ saṃbhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam/ †āndhyaṃ jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā//

### [4.39.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.31)

hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca sudāruṇam/ netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram//

### [4.39.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.32)

labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścānyānupadravān/ yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān//

### [4.39.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.33)

tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāṃ ca vibhramam/ cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā//

### [4.39.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.34)

aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ/ sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā//

### [4.39.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.35)

śītasaṃbhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye/ tato+aṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ//

### [4.39.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.36)

vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnuyāt/ viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati//

### [4.39.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.37)

asātmyabhojanaṃ hanyādbalavarṇamasaṃśayam/ anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye+apramāṇataḥ/ rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi//

### [4.39.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.38)

vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān/ prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā//

### [4.39.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.39)

viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittiriḥ/ saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam//

### [4.39.39\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39.39_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadravacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //39//

## Linked texts (1)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.75.92) — Vṛnda, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.39) · Pramāṇa
