<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.3

# The Compendium of Suśruta 4.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.3

- **Language:** Sanskrit

### tṛtīyo+adhyāyaḥ/

### [4.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.1)

athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.3.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.3)

alpāśino+anātmavato jantorvātātmakasya ca/ upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati//

### [4.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.4)

lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam/ vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca//

### [4.3.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.5)

śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ/ bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā//

### [4.3.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.6)

madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ/ vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet//

### [4.3.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.7)

ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam/ śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet//

### [4.3.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.8)

saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam/ sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame+ahani//

### [4.3.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.9)

āgneyeṣu tryahātu kuryādbhagnadoṣavaśena vā/ tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate//

### [4.3.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.10)

gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca/ tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ//

### [4.3.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.11)

nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane/ pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane//

### [4.3.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.12)

sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā/ vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam//

### [4.3.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.13)

pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca/ gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam//

### [4.3.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.14)

śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ/ savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ//

### [4.3.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.15)

pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret/ prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet//

### [4.3.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.16)

alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake/ prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet//

### [4.3.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.17)

madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ/ avanāmitamunnahyedunnataṃ cavapīḍayet//

### [4.3.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.18)

āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet/ āñchanaiḥ pīḍanaiścaiva saṅgepairbandhanaistathā//

### [4.3.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.19)

sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi/ etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak//

### [4.3.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.20)

utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet/ tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet//

### [4.3.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.21)

abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ/ ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi//

### [4.3.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.22)

paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadvandhamācaret/ pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate//

### [4.3.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.23)

nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā/ avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet//

### [4.3.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.24)

bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ samām/ aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//

### [4.3.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.25)

abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram/ vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret//

### [4.3.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.26)

abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ/ dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet//

### [4.3.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.27)

matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam/ sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak//

### [4.3.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.28)

āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam/ tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret//

### [4.3.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.29)

parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ/ dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ//

### [4.3.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.30)

tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ/ tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram//

### [4.3.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.31)

musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate/ sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ//

### [4.3.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.32)

kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet/ anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam//

### [4.3.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.33)

prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet/ evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet//

### [4.3.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.34)

ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ/ badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet//

### [4.3.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.35)

†mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param/ haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam//

### [4.3.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.36)

sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu/ tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca//

### [4.3.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.37)

ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam/ grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho+api vā//

### [4.3.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.38)

avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram/ tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet//

### [4.3.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.39)

uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandriyaḥ/ hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate//

### [4.3.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.40)

svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak/ vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam//

### [4.3.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.41)

abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet/ taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedvahiḥ//

### [4.3.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.42)

siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret/ utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate//

### [4.3.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.43)

jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān/ nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā//

### [4.3.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.44)

pṛthaṅnasikayornāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet/ tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet//

### [4.3.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.45)

bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam/ sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret//

### [4.3.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.46)

mastuluṅgādvinā† bhinne kapāle madhusarpiṣī/ dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibedghṛtam//

### [4.3.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.47)

patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam/ śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet//

### [4.3.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.48)

atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam/ kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā//

### [4.3.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.49)

yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā/ sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ//

### [4.3.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.50)

śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā/ bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret//

### [4.3.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.51)

sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān/ uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet//

### [4.3.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.52)

kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite/ āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret//

### [4.3.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.53)

kalpayennirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte+asthi samāhitaḥ/ sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat//

### [4.3.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.54)

ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam/ ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam//

### [4.3.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.55)

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam/ rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale//

### [4.3.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.56)

divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet/ tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā//

### [4.3.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.57)

tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak/ kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā//

### [4.3.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.58)

kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam/ śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet//

### [4.3.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.59)

pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ/ caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak//

### [4.3.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.60)

elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā/ rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam//

### [4.3.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.61)

saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām/ piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca//

### [4.3.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.62)

ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā+agninā/ etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu//

### [4.3.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.63)

ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā+ardite/ manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe//

### [4.3.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.64)

bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ/ pathyaṃ pāne tathā+abhyaṅge nasye bastiṣu bhojane†//

### [4.3.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.65)

grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate/ mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam//

### [4.3.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.66)

gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut/ rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ//

### [4.3.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.67)

trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha/ vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet//

### [4.3.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.68)

snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam/ pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane//

### [4.3.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.69)

bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati//

### [4.3.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.70)

bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam/ sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet//

### [4.3.70\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3.70_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.87.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (8)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.4.8) — Sanskrit
- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.32.38) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangahrdaya.6990) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.62.7) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.9.242) — Anantakumāra, Sanskrit
- [Parahitasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.samhitasara.parahitasamhita.2.170) — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit
- [Śivatattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.rajadharma.sivatattvaratnakara.71.110) — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- [Śivattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.sivattvaratnakara.71.110) — Basava, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.3) · Pramāṇa
