The Compendium of Suśruta 4.9: navamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.9

Language: Sanskrit

navamo+adhyāyaḥ/

4.9.1

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.9.3

viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti//

4.9.4

tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ †vyavāyaṃ ca pariharet//

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargeṇa vā+abhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret; tailaṃ vajrakamabhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe; pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ//

4.9.6

tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta/ tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca, tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānamāseveta; pañcamaṃ naivopakramet//

4.9.7

tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet/ meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti//

4.9.8

saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti//

4.9.9

triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyāṇīmāni †bheṣajānyardhapalikāni trāyamāṇāmustendrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti//

4.9.10

ato+anyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīṣṇaṃ, pracchayedvā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrairvā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkairvā//

4.9.11

sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ/ vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu//

4.9.12

lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyeṣaṃ cakramardasya bījam/ kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakādbījayuktaḥ//

4.9.13

sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam/ piṣṭo lepo+ayaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ†//

4.9.14

hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ/ śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ//

4.9.15

bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ/ siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt//

4.9.16

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ/ pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti//

4.9.17

kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam/ etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi sarvāṇyapahanti śīghram//

4.9.18

adhyardhatoye †sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ/ tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam//

4.9.19

ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā/ śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya//

4.9.20

tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ† sarvata eva lompet/ abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti//

4.9.21

kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje† tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca/ droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya//

4.9.22

etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ† guṭikā vidadhyāt/ śvitraṃ pralimpedatha saṃpraghṛṣya† tayā vrajedāśu savarṇabhāvam//

4.9.23

kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu †jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām/ tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu//

4.9.24

ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhagvayitvā/ †saṃpracchitaṃ tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti//

4.9.25

āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā/ lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca//

4.9.26

vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī/ lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam//

4.9.27

tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ†/ kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī//

4.9.28

tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca/ bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam//

4.9.29

ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ/ vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak//

4.9.30

dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā/ tridroṇe+apāṃ pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi//

4.9.31

śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ/ kalkairindrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ//

4.9.32

pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ/ kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet//

4.9.33

doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā/ apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati//

4.9.34

triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā/ vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak//

4.9.35

kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt/ dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā//

4.9.36

tridroṇe+apāṃ pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam/ śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam//

4.9.37

tadvadghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ/ karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ//

4.9.38

nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam/ mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām/ bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati//

4.9.39

mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi/ pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam//

4.9.40

pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca/ lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa †nāḍīvraṇāṃśca//

4.9.41

†asmādūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā/ tīkṣṇairyogaiśchardayitvā prāgāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ//

4.9.42

durvānto vā durvirikto+api vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ/ niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān//

4.9.43

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam/ srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt//

4.9.44

pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt/ dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmekato vā+avalihyāt//

4.9.45

pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet/ evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ//

4.9.46

tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ tenājasraṃ dehamālepayecca/ āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre//

4.9.47

mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ/ sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan//

4.9.48

kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpirdroṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan/ gomūtrāmbudroṇasiddhe+akṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham//

4.9.49

āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrādvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ//

4.9.50

rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca/ yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī//

4.9.51

khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān/ nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vā+arkālarkasaptacchadānām//

4.9.52

jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ/ mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ//

4.9.53

kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā/ pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam//

4.9.54

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam/ snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayorapi//

4.9.55

viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ/ karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam//

4.9.56

siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet/ mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam//

4.9.57

etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham/ siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam//

4.9.58

kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī/ lākṣā sarjaraso+arkaśca sāsphotāragvadhau snuhī//

4.9.59

śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā/ kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā//

4.9.60

mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā/ saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā//

4.9.61

kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye/ samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet//

4.9.62

gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam/ kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam//

4.9.63

abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/ nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ//

4.9.64

mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam/ pittāvāpairmūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam//

4.9.65

saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/ pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam//

4.9.66

śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/ srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā//

4.9.67

yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/ evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca//

4.9.68

kuryāttailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca/ prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān/ pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati//

4.9.69

kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam/ jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati//

4.9.70

didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/ sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu//

4.9.71

yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā/ tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā//

4.9.72

†nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/ yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati//

4.9.72_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo+adhyāyaḥ //9//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit