<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.9

# The Compendium of Suśruta 4.9: navamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.9

- **Language:** Sanskrit

### navamo+adhyāyaḥ/

### [4.9.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.1)

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.9.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.9.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.3)

viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti//

### [4.9.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.4)

tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ †vyavāyaṃ ca pariharet//

### [4.9.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.5)

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargeṇa vā+abhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret; tailaṃ vajrakamabhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe; pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ//

### [4.9.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.6)

tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta/ tatra tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca, tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānamāseveta; pañcamaṃ naivopakramet//

### [4.9.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.7)

tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet/ meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti//

### [4.9.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.8)

saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti//

### [4.9.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.9)

triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyāṇīmāni †bheṣajānyardhapalikāni trāyamāṇāmustendrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti//

### [4.9.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.10)

ato+anyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīṣṇaṃ, pracchayedvā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrairvā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkairvā//

### [4.9.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.11)

sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ/ vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu//

### [4.9.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.12)

lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyeṣaṃ cakramardasya bījam/ kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakādbījayuktaḥ//

### [4.9.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.13)

sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam/ piṣṭo lepo+ayaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ†//

### [4.9.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.14)

hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ/ śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ//

### [4.9.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.15)

bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ/ siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt//

### [4.9.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.16)

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ/ pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti//

### [4.9.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.17)

kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam/ etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi sarvāṇyapahanti śīghram//

### [4.9.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.18)

adhyardhatoye †sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ/ tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam//

### [4.9.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.19)

ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā/ śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya//

### [4.9.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.20)

tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ† sarvata eva lompet/ abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti//

### [4.9.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.21)

kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje† tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca/ droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya//

### [4.9.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.22)

etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ† guṭikā vidadhyāt/ śvitraṃ pralimpedatha saṃpraghṛṣya† tayā vrajedāśu savarṇabhāvam//

### [4.9.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.23)

kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu †jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām/ tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu//

### [4.9.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.24)

ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhagvayitvā/ †saṃpracchitaṃ tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti//

### [4.9.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.25)

āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā/ lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca//

### [4.9.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.26)

vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī/ lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam//

### [4.9.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.27)

tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ†/ kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī//

### [4.9.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.28)

tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca/ bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam//

### [4.9.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.29)

ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ/ vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak//

### [4.9.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.30)

dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā/ tridroṇe+apāṃ pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi//

### [4.9.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.31)

śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ/ kalkairindrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ//

### [4.9.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.32)

pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ/ kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet//

### [4.9.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.33)

doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā/ apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati//

### [4.9.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.34)

triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā/ vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak//

### [4.9.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.35)

kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt/ dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā//

### [4.9.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.36)

tridroṇe+apāṃ pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam/ śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam//

### [4.9.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.37)

tadvadghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ/ karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ//

### [4.9.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.38)

nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam/ mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām/ bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati//

### [4.9.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.39)

mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi/ pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam//

### [4.9.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.40)

pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca/ lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa †nāḍīvraṇāṃśca//

### [4.9.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.41)

†asmādūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā/ tīkṣṇairyogaiśchardayitvā prāgāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ//

### [4.9.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.42)

durvānto vā durvirikto+api vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ/ niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān//

### [4.9.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.43)

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam/ srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt//

### [4.9.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.44)

pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt/ dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmekato vā+avalihyāt//

### [4.9.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.45)

pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet/ evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ//

### [4.9.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.46)

tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ tenājasraṃ dehamālepayecca/ āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre//

### [4.9.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.47)

mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ/ sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan//

### [4.9.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.48)

kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpirdroṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan/ gomūtrāmbudroṇasiddhe+akṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham//

### [4.9.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.49)

āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrādvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ//

### [4.9.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.50)

rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca/ yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī//

### [4.9.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.51)

khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān/ nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vā+arkālarkasaptacchadānām//

### [4.9.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.52)

jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ/ mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ//

### [4.9.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.53)

kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā/ pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam//

### [4.9.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.54)

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam/ snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayorapi//

### [4.9.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.55)

viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ/ karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam//

### [4.9.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.56)

siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet/ mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam//

### [4.9.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.57)

etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham/ siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam//

### [4.9.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.58)

kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī/ lākṣā sarjaraso+arkaśca sāsphotāragvadhau snuhī//

### [4.9.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.59)

śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā/ kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā//

### [4.9.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.60)

mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā/ saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā//

### [4.9.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.61)

kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye/ samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet//

### [4.9.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.62)

gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam/ kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam//

### [4.9.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.63)

abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/ nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ//

### [4.9.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.64)

mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam/ pittāvāpairmūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam//

### [4.9.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.65)

saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/ pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam//

### [4.9.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.66)

śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/ srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā//

### [4.9.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.67)

yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/ evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca//

### [4.9.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.68)

kuryāttailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca/ prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān/ pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati//

### [4.9.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.69)

kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam/ jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati//

### [4.9.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.70)

didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/ sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu//

### [4.9.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.71)

yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā/ tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā//

### [4.9.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.72)

†nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/ yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati//

### [4.9.72\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9.72_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo+adhyāyaḥ //9//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.93.24) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.9) · Pramāṇa
