<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 5.1

# The Compendium of Suśruta 5.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.1

- **Language:** Sanskrit

### prathamo+adhyāyaḥ/

### [5.1.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.1)

athāto+annapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [5.1.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [5.1.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.3)

dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ/  
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ//

### [5.1.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.4)

ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ/  
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam//

### [5.1.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.5)

viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ/  
striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā//

### [5.1.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.6)

viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ/  
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ//

### [5.1.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.7)

yasmācca ceto+anityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām/  
na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit//

### [5.1.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.8)

kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam/  
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam//

### [5.1.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.9)

krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam/  
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam//

### [5.1.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.10)

medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ† hitaiṣiṇam/  
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam†//

### [5.1.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.11)

pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam/  
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam//

### [5.1.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.12)

praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci/  
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam//

### [5.1.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.13)

vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam/  
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam//

### [5.1.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.14)

tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam/  
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ//

### [5.1.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.15)

saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ/  
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ//

### [5.1.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.16)

tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ/  
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ//

### [5.1.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.17)

tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet/  
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ//

### [5.1.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.18)

bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye+atra kecana/  
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ//

### [5.1.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.19)

vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān/  
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca//

### [5.1.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.20)

apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat/  
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset//

### [5.1.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.21)

vepathurjāyate tasya trastaścānyo+anyamīkṣate/  
†kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi//

### [5.1.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.22)

ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān/  
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ//

### [5.1.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.23)

vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ/  
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā//

### [5.1.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.24)

asatāmapi santo+api ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ/  
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ//

### [5.1.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.25)

anne pāne dantakāṣṭhe tathā+abhyaṅge+avalekhane/  
utsādane kaṣāye ca pariṣeke+anulepane//

### [5.1.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.26)

srukṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca/  
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām//

### [5.1.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.27)

viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu/  
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram//

### [5.1.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.28)

nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye/  
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ//

### [5.1.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.29)

hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate/  
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ//

### [5.1.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.30)

bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati/  
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu//

### [5.1.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.31)

dṛṣṭvā+annaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ/  
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati//

### [5.1.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.32)

hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike/  
haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati//

### [5.1.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.33)

pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ/  
sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ//

### [5.1.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.34)

veśmano+atha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā/  
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā//

### [5.1.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.35)

hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate/  
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu//

### [5.1.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.36)

kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam/  
hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt//

### [5.1.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.37)

pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca/  
atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca//

### [5.1.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.38)

sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate/  
aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī//

### [5.1.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.39)

tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate/  
tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam//

### [5.1.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.40)

mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū/  
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam//

### [5.1.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.41)

tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ/  
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā//

### [5.1.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.42)

dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam/  
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam//

### [5.1.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.43)

virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam/  
dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ//

### [5.1.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.44)

dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu/  
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca//

### [5.1.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.45)

chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ/  
bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā//

### [5.1.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.46)

śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca/  
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca//

### [5.1.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.47)

gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca/  
pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca//

### [5.1.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.48)

viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe/  
jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate//

### [5.1.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.49)

athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ/  
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam//

### [5.1.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.50)

athāvā+aṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā/  
śirīṣamāṣakā vā+api sakṣaudrāḥ pratisāraṇam//

### [5.1.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.51)

jihvānirlekhavalau dantakāṣṭhavadādiśet/  
picchilo bahulo+abhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ//

### [5.1.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.52)

sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ/  
daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute//

### [5.1.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.53)

tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam/  
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā//

### [5.1.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.54)

somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam/  
kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate//

### [5.1.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.55)

utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane/  
śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ//

### [5.1.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.56)

keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ/  
granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe+avalekhane//

### [5.1.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.57)

pralepo bahuśastatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ/  
ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ//

### [5.1.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.58)

gomayasvaraso vā+api hito vā mālatīrasaḥ/  
raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā+agārasaṃbhavaḥ//

### [5.1.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.59)

śiro+abhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca/  
srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt//

### [5.1.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.60)

mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ/  
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate//

### [5.1.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.61)

tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam/  
payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā//

### [5.1.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.62)

asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo+akṣiraktatā/  
sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ//

### [5.1.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.63)

tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā/  
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasṃsravaḥ//

### [5.1.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.64)

nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam/  
tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam//

### [5.1.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.65)

pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam/  
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet//

### [5.1.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.66)

jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane/  
tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam//

### [5.1.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.67)

karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane/  
karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam//

### [5.1.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.68)

svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ/  
somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate//

### [5.1.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.69)

aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ/  
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca//

### [5.1.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.70)

tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham/  
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca//

### [5.1.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.71)

muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ/  
kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā//

### [5.1.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.72)

ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi/  
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca//

### [5.1.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.73)

bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam/  
upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet//

### [5.1.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.74)

bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā/  
svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ//

### [5.1.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.75)

pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret/  
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ//

### [5.1.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.76)

samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam/  
mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak//

### [5.1.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.77)

pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca/  
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca//

### [5.1.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.78)

sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi/  
mūsikā+ajaruhā vā+api haste baddhā tu bhūpateḥ//

### [5.1.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.79)

karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam/  
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ//

### [5.1.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.80)

pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān/  
sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam//

### [5.1.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.81)

mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi/  
satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi//

### [5.1.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.82)

godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān/  
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā//

### [5.1.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.83)

śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe/  
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ//

### [5.1.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.84)

sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā/  
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān//

### [5.1.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.85)

pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ/  
chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam//

### [5.1.85\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1.85_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne+annapānarakṣākalpo nāma prathamo+adhyāyaḥ//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.124.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.23.24) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.23.24) — Trimalla, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.1) · Pramāṇa
