The Compendium of Suśruta 5.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 5.2
- Language
- Sanskrit
dvitīyo+adhyāyaḥ/
5.2.1
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.2.3
sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate/
5.2.3_1
daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam//
5.2.4
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca/
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ//
5.2.5
tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarasbhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti//
5.2.6
catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu//
5.2.7
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca/
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu//
5.2.8
muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho+annadveṣa eva ca/
bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca//
5.2.9
tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi/
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ//
5.2.10
phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā/
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni//
5.2.11
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet/
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram//
5.2.12
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca/
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā//
5.2.13
sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca/
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake+anumatāviha//
5.2.14
prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netrapītatā/
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate//
5.2.15
gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu/
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ//
5.2.16
puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare/
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ//
5.2.17
cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai/
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam//
5.2.18
karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi/
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa//
5.2.19
sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ/
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca//
5.2.20
vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam/
tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam//
5.2.21
matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca/
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca//
5.2.22
āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet/
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi//
5.2.23
vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt/
durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram//
5.2.24
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam/
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam//
5.2.25
yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat/
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā//
5.2.26
svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti/
vīryālpamāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi//
5.2.27
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī/
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ//
5.2.28
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe+anilapittarogī/
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ//
5.2.29
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān/
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam//
5.2.30
nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā+aṅgamardaḥ/
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān//
5.2.31
dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram/
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā//
5.2.32
unmādamanyajjanayettathā+anyadānāhamanyat kṣapayecca śukram/
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān//
5.2.33
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ/
yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam//
5.2.34
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām/
śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate//
5.2.35
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā/
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām//
5.2.36
tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam/
durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane//
5.2.37
pakvāmāśayayostodo hikkā kāso+antrakūjanam/
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam//
5.2.38
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame/
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā//
5.2.39
ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate/
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame//
5.2.40
prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam//
5.2.41
dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam/
tṛtīye+agadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā+añjanam//
5.2.42
caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak/
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet//
5.2.43
ṣaṣṭhe+atīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame/
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet//
5.2.44
vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām/
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām//
5.2.45
koṣātakyo+agnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ/
śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam//
5.2.46
punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā/
eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam//
5.2.47
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ/
punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā//
5.2.48
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā/
haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā//
5.2.49
kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam/
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit//
5.2.50
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam/
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣiviṣāpaham//
5.2.51
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam/
suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam//
5.2.52
kṣaudrayukto+agado hyeṣa dūṣīviṣamapohati/
nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate//
5.2.53
jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaya/
śophe+atisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare+api ca//
5.2.54
unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ/
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām//
5.2.55
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsarotthitam/
dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ//
5.2.55_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit