Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 5.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.2

Language
Sanskrit

dvitīyo+adhyāyaḥ/

5.2.1

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

5.2.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

5.2.3

sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate/

5.2.3_1

daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam//

5.2.4

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca/
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ//

5.2.5

tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarasbhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti//

5.2.6

catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu//

5.2.7

udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca/
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu//

5.2.8

muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho+annadveṣa eva ca/
bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca//

5.2.9

tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi/
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ//

5.2.10

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā/
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni//

5.2.11

prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet/
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram//

5.2.12

sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca/
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā//

5.2.13

sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca/
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake+anumatāviha//

5.2.14

prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netrapītatā/
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate//

5.2.15

gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu/
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ//

5.2.16

puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare/
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ//

5.2.17

cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai/
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam//

5.2.18

karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi/
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa//

5.2.19

sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ/
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca//

5.2.20

vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam/
tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam//

5.2.21

matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca/
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca//

5.2.22

āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet/
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi//

5.2.23

vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt/
durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram//

5.2.24

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam/
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam//

5.2.25

yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat/
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā//

5.2.26

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti/
vīryālpamāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi//

5.2.27

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī/
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ//

5.2.28

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe+anilapittarogī/
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ//

5.2.29

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān/
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam//

5.2.30

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā+aṅgamardaḥ/
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān//

5.2.31

dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram/
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā//

5.2.32

unmādamanyajjanayettathā+anyadānāhamanyat kṣapayecca śukram/
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān//

5.2.33

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ/
yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam//

5.2.34

sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām/
śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate//

5.2.35

dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā/
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām//

5.2.36

tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam/
durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane//

5.2.37

pakvāmāśayayostodo hikkā kāso+antrakūjanam/
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam//

5.2.38

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame/
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā//

5.2.39

ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate/
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame//

5.2.40

prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam//

5.2.41

dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam/
tṛtīye+agadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā+añjanam//

5.2.42

caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak/
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet//

5.2.43

ṣaṣṭhe+atīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame/
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet//

5.2.44

vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām/
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām//

5.2.45

koṣātakyo+agnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ/
śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam//

5.2.46

punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā/
eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam//

5.2.47

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ/
punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā//

5.2.48

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā/
haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā//

5.2.49

kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam/
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit//

5.2.50

dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam/
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣiviṣāpaham//

5.2.51

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam/
suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam//

5.2.52

kṣaudrayukto+agado hyeṣa dūṣīviṣamapohati/
nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate//

5.2.53

jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaya/
śophe+atisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare+api ca//

5.2.54

unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ/
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām//

5.2.55

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsarotthitam/
dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ//

5.2.55_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//

Commentaries (1)

Linked texts (4)