<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 5.2

# The Compendium of Suśruta 5.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.2

- **Language:** Sanskrit

### dvitīyo+adhyāyaḥ/

### [5.2.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.1)

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [5.2.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [5.2.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.3)

sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate/

### [5.2.3\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.3_1)

daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam//

### [5.2.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.4)

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca/  
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ//

### [5.2.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.5)

tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarasbhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti//

### [5.2.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.6)

catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite  
ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu//

### [5.2.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.7)

udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca/  
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu//

### [5.2.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.8)

muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho+annadveṣa eva ca/  
bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca//

### [5.2.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.9)

tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi/  
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ//

### [5.2.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.10)

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā/  
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni//

### [5.2.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.11)

prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet/  
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram//

### [5.2.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.12)

sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca/  
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā//

### [5.2.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.13)

sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca/  
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake+anumatāviha//

### [5.2.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.14)

prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netrapītatā/  
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate//

### [5.2.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.15)

gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu/  
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ//

### [5.2.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.16)

puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare/  
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ//

### [5.2.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.17)

cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai/  
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam//

### [5.2.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.18)

karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi/  
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa//

### [5.2.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.19)

sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ/  
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca//

### [5.2.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.20)

vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam/  
tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam//

### [5.2.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.21)

matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca/  
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca//

### [5.2.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.22)

āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet/  
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi//

### [5.2.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.23)

vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt/  
durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram//

### [5.2.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.24)

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam/  
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam//

### [5.2.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.25)

yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat/  
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā//

### [5.2.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.26)

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti/  
vīryālpamāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi//

### [5.2.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.27)

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī/  
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ//

### [5.2.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.28)

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe+anilapittarogī/  
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ//

### [5.2.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.29)

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān/  
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam//

### [5.2.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.30)

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā+aṅgamardaḥ/  
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān//

### [5.2.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.31)

dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram/  
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā//

### [5.2.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.32)

unmādamanyajjanayettathā+anyadānāhamanyat kṣapayecca śukram/  
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān//

### [5.2.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.33)

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ/  
yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam//

### [5.2.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.34)

sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām/  
śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate//

### [5.2.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.35)

dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā/  
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām//

### [5.2.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.36)

tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam/  
durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane//

### [5.2.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.37)

pakvāmāśayayostodo hikkā kāso+antrakūjanam/  
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam//

### [5.2.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.38)

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame/  
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā//

### [5.2.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.39)

ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate/  
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame//

### [5.2.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.40)

prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam/  
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam//

### [5.2.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.41)

dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam/  
tṛtīye+agadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā+añjanam//

### [5.2.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.42)

caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak/  
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet//

### [5.2.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.43)

ṣaṣṭhe+atīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame/  
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet//

### [5.2.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.44)

vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām/  
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām//

### [5.2.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.45)

koṣātakyo+agnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ/  
śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam//

### [5.2.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.46)

punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā/  
eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam//

### [5.2.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.47)

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ/  
punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā//

### [5.2.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.48)

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā/  
haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā//

### [5.2.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.49)

kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam/  
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit//

### [5.2.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.50)

dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam/  
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣiviṣāpaham//

### [5.2.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.51)

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam/  
suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam//

### [5.2.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.52)

kṣaudrayukto+agado hyeṣa dūṣīviṣamapohati/  
nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate//

### [5.2.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.53)

jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaya/  
śophe+atisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare+api ca//

### [5.2.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.54)

unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ/  
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām//

### [5.2.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.55)

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsarotthitam/  
dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ//

### [5.2.55\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2.55_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.125.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (4)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.40.47) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangahrdaya.7366) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.24.1) — Sanskrit
- [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.15.405) — Anantakumāra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.2) · Pramāṇa
