Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 5.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.3

Language
Sanskrit

tṛtīyo+adhyāyaḥ/

5.3.1

athāto †jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

5.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

5.3.3

jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa/
samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate//

5.3.4

tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti†//

5.3.5

tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā+anye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā †lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ//

5.3.6

bhavanti cātra rājño+arideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa/
saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān//

5.3.7

duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca/
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti//

5.3.8

majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān/
ṛcchanti(gacchanti) teṣāmapahṛtya †doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta//

5.3.9

dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca/
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu//

5.3.10

bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ/
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu †śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā//

5.3.11

spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā/
tacchūnatāṃ yāstyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva//

5.3.12

tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam/
siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā//

5.3.13

tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye/
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām//

5.3.14

viṣāpahairvā+apyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta/
tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ//

5.3.15

pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ/
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni †santi//

5.3.16

dhūme+anile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau/
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca//

5.3.17

lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham/
priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta//

5.3.18

prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila/
akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ//

5.3.19

tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ/
krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ//

5.3.20

sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam/
tato+asuraṃ ghātayitvā tattejo+avardhatādbhutam//

5.3.21

tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai/
viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate//

5.3.22

tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ/
vinyastavān sa bhūtesu sthāvareṣu careṣu ca//

5.3.23

yathā+avyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam/
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati//

5.3.24

evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate/
svabhavādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate//

5.3.25

viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi/
viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam//

5.3.26

te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ/
nopayati viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca//

5.3.27

śleṣmaṇā++āvṛtamārgatvāducchvāso+asya nirudhyate/
visaṃjñaḥ sati jīve+api tasmāttiṣṭhati mānavaḥ//

5.3.28

śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam/
kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva//

5.3.29

teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam/
anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ//

5.3.30

yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam/
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ//

5.3.31

mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam/
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate//

5.3.32

kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret/
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam//

5.3.33

vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ/
laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ//

5.3.34

yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate+api vā/
ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ//

5.3.35

muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam/
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo+atisāryate//

5.3.36

ādhmāto+atyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ/
udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet//

5.3.37

na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi/
taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhavādvyāpya tiṣṭhiti//

5.3.38

aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu/
yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ//

5.3.39

darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti/
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu//

5.3.40

vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu/
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti//

5.3.41

śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam/
jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ//

5.3.42

kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ/
vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya//

5.3.43

daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu/
unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā+apyathavā vivarṇam//

5.3.44

sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt//

5.3.44_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

Commentaries (1)

Linked texts (1)