The Compendium of Suśruta 5.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 5.3
- Language
- Sanskrit
tṛtīyo+adhyāyaḥ/
5.3.1
athāto †jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.3.3
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa/
samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate//
5.3.4
tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti†//
5.3.5
tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā+anye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā †lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ//
5.3.6
bhavanti cātra rājño+arideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa/
saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān//
5.3.7
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca/
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti//
5.3.8
majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān/
ṛcchanti(gacchanti) teṣāmapahṛtya †doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta//
5.3.9
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca/
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu//
5.3.10
bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ/
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu †śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā//
5.3.11
spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā/
tacchūnatāṃ yāstyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva//
5.3.12
tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam/
siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā//
5.3.13
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye/
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām//
5.3.14
viṣāpahairvā+apyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta/
tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ//
5.3.15
pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ/
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni †santi//
5.3.16
dhūme+anile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau/
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca//
5.3.17
lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham/
priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta//
5.3.18
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila/
akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ//
5.3.19
tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ/
krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ//
5.3.20
sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam/
tato+asuraṃ ghātayitvā tattejo+avardhatādbhutam//
5.3.21
tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai/
viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate//
5.3.22
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ/
vinyastavān sa bhūtesu sthāvareṣu careṣu ca//
5.3.23
yathā+avyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam/
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati//
5.3.24
evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate/
svabhavādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate//
5.3.25
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi/
viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam//
5.3.26
te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ/
nopayati viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca//
5.3.27
śleṣmaṇā++āvṛtamārgatvāducchvāso+asya nirudhyate/
visaṃjñaḥ sati jīve+api tasmāttiṣṭhati mānavaḥ//
5.3.28
śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam/
kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva//
5.3.29
teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam/
anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ//
5.3.30
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam/
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ//
5.3.31
mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam/
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate//
5.3.32
kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret/
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam//
5.3.33
vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ/
laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ//
5.3.34
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate+api vā/
ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ//
5.3.35
muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam/
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo+atisāryate//
5.3.36
ādhmāto+atyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ/
udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet//
5.3.37
na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi/
taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhavādvyāpya tiṣṭhiti//
5.3.38
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu/
yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ//
5.3.39
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti/
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu//
5.3.40
vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu/
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti//
5.3.41
śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam/
jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ//
5.3.42
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ/
vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya//
5.3.43
daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu/
unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā+apyathavā vivarṇam//
5.3.44
sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt//
5.3.44_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit