<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 5.3

# The Compendium of Suśruta 5.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.3

- **Language:** Sanskrit

### tṛtīyo+adhyāyaḥ/

### [5.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.1)

athāto †jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [5.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [5.3.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.3)

jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa/  
samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate//

### [5.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.4)

tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti†//

### [5.3.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.5)

tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā+anye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā †lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ//

### [5.3.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.6)

bhavanti cātra rājño+arideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa/  
saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān//

### [5.3.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.7)

duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca/  
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti//

### [5.3.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.8)

majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān/  
ṛcchanti(gacchanti) teṣāmapahṛtya †doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta//

### [5.3.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.9)

dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca/  
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu//

### [5.3.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.10)

bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ/  
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu †śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā//

### [5.3.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.11)

spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā/  
tacchūnatāṃ yāstyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva//

### [5.3.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.12)

tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam/  
siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā//

### [5.3.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.13)

tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye/  
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām//

### [5.3.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.14)

viṣāpahairvā+apyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta/  
tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ//

### [5.3.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.15)

pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ/  
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni †santi//

### [5.3.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.16)

dhūme+anile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau/  
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca//

### [5.3.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.17)

lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham/  
priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta//

### [5.3.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.18)

prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila/  
akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ//

### [5.3.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.19)

tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ/  
krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ//

### [5.3.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.20)

sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam/  
tato+asuraṃ ghātayitvā tattejo+avardhatādbhutam//

### [5.3.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.21)

tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai/  
viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate//

### [5.3.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.22)

tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ/  
vinyastavān sa bhūtesu sthāvareṣu careṣu ca//

### [5.3.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.23)

yathā+avyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam/  
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati//

### [5.3.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.24)

evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate/  
svabhavādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate//

### [5.3.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.25)

viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi/  
viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam//

### [5.3.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.26)

te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ/  
nopayati viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca//

### [5.3.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.27)

śleṣmaṇā++āvṛtamārgatvāducchvāso+asya nirudhyate/  
visaṃjñaḥ sati jīve+api tasmāttiṣṭhati mānavaḥ//

### [5.3.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.28)

śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam/  
kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva//

### [5.3.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.29)

teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam/  
anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ//

### [5.3.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.30)

yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam/  
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ//

### [5.3.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.31)

mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam/  
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate//

### [5.3.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.32)

kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret/  
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam//

### [5.3.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.33)

vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ/  
laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ//

### [5.3.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.34)

yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate+api vā/  
ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ//

### [5.3.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.35)

muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam/  
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo+atisāryate//

### [5.3.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.36)

ādhmāto+atyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ/  
udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet//

### [5.3.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.37)

na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi/  
taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhavādvyāpya tiṣṭhiti//

### [5.3.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.38)

aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu/  
yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ//

### [5.3.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.39)

darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti/  
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu//

### [5.3.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.40)

vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu/  
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti//

### [5.3.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.41)

śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam/  
jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ//

### [5.3.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.42)

kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ/  
vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya//

### [5.3.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.43)

daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu/  
unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā+apyathavā vivarṇam//

### [5.3.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.44)

sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt//

### [5.3.44\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3.44_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.126.24) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.24.30) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.3) · Pramāṇa
