Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 5.5: pañcamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.5

Language
Sanskrit

pañcamo+adhyāyaḥ/

5.5.1

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

5.5.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

5.5.3

sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ/
daṃśasyopati badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule//

5.5.4

plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā+anyatamena vai/
na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam//

5.5.5

daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate/
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ//

5.5.6

pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet/
sa †daṣṭavyo+athavā sarpo loṣṭo vā+api hi tatkṣaṇam//

5.5.7

atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathaṃcana dāhayet/
sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo dāhādvisarpate//

5.5.8

ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ/
sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā//

5.5.9

devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ/
bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram//

5.5.10

viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ/
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ//

5.5.11

mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā/
†mitāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā//

5.5.12

gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi devatāḥ/
pūjayenmantrasiddhyarthaṃ japahomaiśca yatnataḥ//

5.5.13

mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ/
yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo+agadakramaḥ//

5.5.14

samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak/
śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyāstā viṛte viṣe//

5.5.15

rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam/
tasmādvisrāvayedraktaṃ sā hyasya paramā kriyā//

5.5.16

samantādagadairdaṃśaṃ pracchayitvā pralepayet/
candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet//

5.5.17

pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ/
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā//

5.5.18

kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvā+api bhakṣayet/
na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca//

5.5.19

dravamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā tadudvamet/
prāyo hi vamanenaiva mukhaṃ nirhriyate viṣam//

5.5.20

phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret/
dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhisak//

5.5.21

nasyakarmāñjane yuñjyāttṛtīye viṣanāśane/
vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet//

5.5.22

śītopacāraṃ kṛtvā++ādau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ/
†pāyayecchodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām//

5.5.23

saptame tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet/
tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca//

5.5.24

kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛgvā piśitaṃ† kṣipet/
pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret//

5.5.25

agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca/
vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet//

5.5.26

tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairvāgūṃ pāyayeddhitām/
caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret//

5.5.27

kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca †madhuro+agadaḥ/
hito+avapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ//

5.5.28

pūrve rājimatāṃ vege+alābudhiḥ śoṇitaṃ haret†/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca//

5.5.29

vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ pāyayedviṣanāśanam/
tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ//

5.5.30

ṣaṣṭhe+añjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca saptame/
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam//

5.5.31

viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu/
raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike//

5.5.32

triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat†/
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām//

5.5.33

pariṣekān pradehāṃśca suśītānavacārayet/
māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam/
pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane+aṣṭaguṇaṃ punaḥ//

5.5.34

deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam/
pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret//

5.5.35

vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam†/
karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu//

5.5.36

vivarṇe kaṭhine śūne saruje+aṅge †viṣānvite/
tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ//

5.5.37

kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ† samāhitaḥ/
pāyayeta rasaṃ sarpiḥ †śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi//

5.5.38

tṛḍdāhadharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam†/
śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret//

5.5.39

śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam/
vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā mūrcchāmadānvitam//

5.5.40

koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam/
virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram//

5.5.41

śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam/
vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ samupācaret//

5.5.42

śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe/
śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe//

5.5.43

naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ/
cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret//

5.5.44

tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ/
tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit//

5.5.45

kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ sravanti tāḥ/
saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani//

5.5.46

carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā †kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak/
vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ//

5.5.47

labdhasaṃjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ cādhaśca śodhayet/
niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam//

5.5.48

alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate/
kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ//

5.5.49

śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān/
teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet//

5.5.50

viṣārtopadravāṃścāpi yathāsvaṃ samupācaret/
athāriṣṭāṃ vimucyāśu† pracchayitvā+aṅkitaṃ tayā†//

5.5.51

dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate/
evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ//

5.5.52

viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ prakupyati/
tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret//

5.5.53

tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ†/
pittajvraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ//

5.5.54

kaphamāragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu/
śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ//

5.5.55

vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi/
udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaścikitsennaṣṭasaṃjñavat//

5.5.56

gāḍhaṃ baddhe+ariṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvā+†avaśiṣṭaiḥ/
śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam//

5.5.57

sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam/
kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca//

5.5.58

tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet/
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ//

5.5.59

lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ†/
teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya//

5.5.60

hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ/
antarvastraṃ dāpayecca pradehān śītairdravyairājyayuktairviṣaghnaiḥ//

5.5.61

bhinne tvasthnā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca/
trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ//

5.5.62

kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni/
eṣo+agado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ//

5.5.63

avāryavīryo viṣavegahantā† mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ/
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodāhiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva//

5.5.64

sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ/
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣamupekṣitaśca//

5.5.65

eṣo+agadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā† viṣāṇāmajito hi nāmnā/
prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca//

5.5.66

sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni† punnāgatālīśasuvarcikāśca/
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ//

5.5.67

rodhraṃ jalaṃ kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca/
sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni//

5.5.68

eṣo+agadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya/
māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni//

5.5.69

viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni/
bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca//

5.5.70

pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam/
sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi†//

5.5.71

varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ† mārjārajaṃ pārṣatanākule ca/
yasyāgado+ayaṃ sukṛto gṛhe syānnamnarṣabho nāma nararṣabhasya//

5.5.72

na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva/
etena bheryaḥ paṭahāśca digdhā nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ//

5.5.73

digdhāḥ patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti/
lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca//

5.5.74

cūrṇīkṛto+ayaṃ rajanīvimiśro †sarpirmadhubhyāṃ sahito nidheyaḥ/
śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo+añjananasyapānaiḥ//

5.5.75

saṃjīvano nāma gatāsukalpāneṣo+agado jīvayatīha martyān/
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca//

5.5.76

sataṇḍulīyo+agada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām/
drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā †samaṅgā samabhāgayuktā//

5.5.77

deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca/
†tathā+ardhabhāgaḥ sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca//

5.5.78

eṣo+agadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi/
vaṃśatvagārdrā++āmalakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā//

5.5.79

karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti/
viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ//

5.5.80

pūrīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ/
kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ//

5.5.81

samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ/
salāvaṇaḥ kṣaudrayuto+atha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti//

5.5.82

kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam/
mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca//

5.5.83

kapittharasapiṣṭo+ayaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ/
viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ//

5.5.84

†somarājīphalaṃ puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ/
corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā//

5.5.85

punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam/
śyāmā+ambaṣṭhā viḍaṅgāni tathā+amrāśmantakāni ca//

5.5.86

bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ/
ekaśo dvitriśo vā+api prayoktavyo viṣāpahaḥ//

5.5.86_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo+adhyāyaḥ //5//

Commentaries (1)

Linked texts (3)