The Compendium of Suśruta 5.6: ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 5.6
- Language
- Sanskrit
ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/
5.6.1
athāto dundubhisvanīyaṃ †kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.6.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.6.3
dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralumadhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet, dadyāccātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantāsomasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇīsaptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni lohānāṃ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt//
5.6.4
anena dundubhiṃ limpet patākāṃ toraṇāni ca/
śravaṇāddarśanāt sparśāt †viṣāt saṃpratimucyate//
5.6.5
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca/
arśaḥsu †vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca//
5.6.6
ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe† ca dāruṇe/
†śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe//
5.6.7
sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvayaivopayujyate/
eṣa takṣakamukhyānāmapi daryāṅkuśo+agadaḥ//
5.6.8
viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ/
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam//
5.6.9
dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire/
priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam//
5.6.10
sacandanagavākṣībhiretaiḥ siddhaṃ viṣāpaham/
sarpiḥ kalpāṇakaṃ hyetadgrahāpasmāranāśanam//
5.6.11
pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut/
śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate//
5.6.12
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān/
śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet//
5.6.13
sarpiretaistu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param/
amṛtaṃ nāma vikhyātamapi saṃjīvayenmṛtam//
5.6.14
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam/
†prapauṇḍarīkaṃ naladaṃ saralaṃ devadāru ca//
5.6.15
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīṃ nīlīṃ sugandhikām/
kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ †nāgaraṃ jaṭām//
5.6.16
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām/
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām//
5.6.17
tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam/
śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām//
5.6.18
†kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm/
somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindravāruṇīm†//
5.6.19
uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā/
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca//
5.6.20
kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathā+arkajam/
campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca//
5.6.21
pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva ca/
kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam†//
5.6.22
dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca/
gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm//
5.6.23
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ sūkṣmacūrṇāni† kārayet/
gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet//
5.6.24
bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam/
anenāgadamukhyena †manuṣyaṃ punarāharet//
5.6.25
eṣo+agnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ/
viṣaṃ nāgapaterhanyāt prasabhaṃ vāsukerapi//
5.6.26
mahāsugandhināmā+ayaṃ pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ/
rājā+agadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā//
5.6.27
†snātānuliptastu nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ/
bhrājiṣṇutāṃ ca †labhate śatrumadhyagato+api san//
5.6.28
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā/
muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenābhipravardhate//
5.6.29
annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham/
śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaśca vārayet//
5.6.30
phāṇitaṃ śugrusauvīramajīrṇādhyaśanaṃ tathā/
varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam//
5.6.31
divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ krodhamātapam/
surātilakulatthāṃśca varjayeddhi viṣāturaḥ//
5.6.32
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāṅkṣaṃ† samasūtrajihvam/
†prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo+avagacchedaviṣaṃ manuṣyam//
5.6.32_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho+adhyāyaḥ //6//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit