The Compendium of Suśruta 5.7: saptamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 5.7
- Language
- Sanskrit
saptamo+adhyāyaḥ/
5.7.1
athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.7.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.7.3
pūrvaṃ śukraviṣā uktā bhūṣikā ye samāsataḥ/
nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa nibodha me†//
5.7.4
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraścikviras(haṃsiraścikkiras) tathā/
chucchundaro+alasaścaiva kaṣāyadaśano+api ca//
5.7.5
kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā/
kokilo+aruṇasaṃjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ//
5.7.6
śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā/
mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ//
5.7.7
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ† spṛśanti vā/
nakhadantādibhistasmin gātre raktaṃ praduṣyati//
5.7.8
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca/
pīḍakopacayaścogro visarpāḥ kiṭibhāni ca//
5.7.9
parvabhedo rujastīvrā †mūrcchā+aṅgasadanaṃ jvaraḥ/
daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam//
5.7.10
daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ† śṛṇu/
lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate//
5.7.11
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam/
putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate//
5.7.12
cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ/
śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam//
5.7.13
†kṛṣṇena daṃśe śopho+asṛkchardiḥ prāyaśca durdine/
śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet kiṃśukabhasmanā//
5.7.14
haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam/
pibedāragvadhādiṃ tu suvāntastatra mānavaḥ//
5.7.15
cikvireṇa(cikkireṇa) śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā/
jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam//
5.7.16
yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet/
†chucchundareṇa taṭ chardirjvaro daurbalyameva ca//
5.7.17
grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā/
cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu//
5.7.18
aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra viṣāpaham/
grīvāstambho+alasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ//
5.7.19
mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra samākṣikam/
nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyameva ca//
5.7.20
kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ/
kuliṅgena rujaḥ† śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale//
5.7.21
sahe sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike/
†ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ//
5.7.22
snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet/
capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā//
5.7.23
†kṣaudreṇa triphalāṃ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām/
kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ//
5.7.24
lihyānmadhuyutāṃ śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām/
granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ†//
5.7.25
varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet/
aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān//
5.7.26
mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca/
mahatā kapilenāsṛk †kapotena catuṣṭayam//
5.7.27
bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ/
piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ//
5.7.28
dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ/
karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ//
5.7.29
niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturtho+aṃśaḥ punarbhavet/
†trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ//
5.7.30
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ† pradāpayet/
tat sarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet//
5.7.31
pañcānāmaruṇādīnāṃ viṣametadvyapohati/
kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣvathavā kṛtam//
5.7.32
sirāśca †srāvayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca/
sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣvayam//
5.7.33
dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet/
śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamṛtāyutaiḥ//
5.7.34
chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayorapi/
śukākhyākoṣavatyośca mūlaṃ madana eva ca//
5.7.35
devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet/
sarvamūṣikadaṣṭānāmeṣa yogaḥ sukhāvahaḥ//
5.7.36
phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gomūtrapeṣitam/
pūrvakalpena yojyāḥ† syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ//
5.7.37
virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate/
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca//
5.7.38
hitastrikaṭukāḍhyaśca gomayasvaraso+añjane/
†kapitthagomayarasau lihyānmākṣikasaṃyutau//
5.7.39
rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam/
prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyānmākṣikasaṃyutam//
5.7.40
taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ pibennaraḥ/
āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā//
5.7.41
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyatyabhreṣvanirhṛtam†/
tatrāpyeṣa vidhiḥ kāryo yaśca dūṣiviṣāpahaḥ//
5.7.42
sthirāṇāṃ rujatāṃ vā+api vraṇānāṃ karṇikāṃ bhiṣak/
pāṭayitvā yathādoṣaṃ vraṇavaccāpi śodhayet//
5.7.43
śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā+anilaḥ/
śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ//
5.7.44
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho+atilālavān/
†atyarthabadhiro+andhaśca so+anyonyamabhidhāvati//
5.7.45
tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu/
suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk//
5.7.46
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ/
yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ//
5.7.47
bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati/
daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati//
5.7.48
†apsu vā yadi vā++ādarśo+ariṣṭaṃ tasya vinirdiśet/
trasyatyakasmādyo+abhīkṣṇaṃ †dṛṣṭvā spṛṣṭvā+api vā jalam//
5.7.49
jalatrāsaṃ tu vidyāttaṃ riṣṭaṃ †tadapi kīrtitam/
adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati//
5.7.50
prasupto+athotthito vā+api svasthastrasto na sidhyati/
daṃśaṃ visrāvya tairdaṣṭe sarpiṣā paridāhitam//
5.7.51
pradihyādagadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ pāyayeta ca/
arkakṣīrayutaṃ †hyasya dadyāccāpi viśodhanam//
5.7.52
śvetāṃ punarnavāṃ cāsya dadyāddhattūrakāyutām/
palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ//
5.7.53
nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndamivānilaḥ/
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam//
5.7.54
taṇḍulodakamādāya peṣayettaṇḍulaiḥ saha/
unmattakasya patraistu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet//
5.7.55
khādedauṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ/
karoti †śvavikārāṃstu tasmiñjīryati cauṣadhe//
5.7.56
vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite/
tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāpare+ahani//
5.7.57
śāliṣāṣṭikayorbhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet/
dinatraye pañcame vā vidhireṣo+ardhamātrayā//
5.7.58
kartavyo bhiṣajā+avaśyamalarkaviṣanāśanaḥ/
kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ//
5.7.59
tasmāt prakopayedāśu svayaṃ yāvat† prakupyati/
†bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ//
5.7.60
snāpayettaṃ nadītīre samantrairvā catuṣpathe/
baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi//
5.7.61
mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā/
alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa//
5.7.62
alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mācirāt/
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamevaṃ †snātasya dehinaḥ//
5.7.63
aśuddhasya surūḍhe+api vraṇe kupyati tadviṣam/
śvādayo+abhihitā vyālā ye+atra† daṃṣṭrāviṣā mayā//
5.7.64
ataḥ karoti daṣṭastu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ/
bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirānmriyate ca saḥ//
5.7.65
nakhadantakṣataṃ vyālairyatkṛtaṃ taddhimardayet/
siñcettailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ//
5.7.65_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo+adhyāyaḥ //7//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit