The Compendium of Suśruta 5.8: aṣṭamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.8

Language: Sanskrit

aṣṭamo+adhyāyaḥ/

5.8.3

sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ/
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ† smṛtāḥ//

5.8.4

sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ/
kīṭatve+api †sughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ//

5.8.5

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ/
ucciṭiṅgo+agnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā//

5.8.6

āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau/
śarāvakurdo+abhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ†//

5.8.7

śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ/
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ† kīṭāḥ pavanakopanāḥ//

5.8.8

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ/
kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ//

5.8.9

vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā/
bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo+arimedakaḥ//

5.8.10

padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ/
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ †kṛṣṇatuṇḍo+atha gardabhī//

5.8.11

klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā/
ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca//

5.8.12

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ/
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ †pañcakṛṣṇo+atha kokilaḥ//

5.8.13

saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā/
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ//

5.8.14

kīṭo gardabhakaścaiva† tathā troṭaka eva ca/
trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ//

5.8.15

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ/
tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā//

5.8.16

koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ/
tuṇḍanābhaḥ(tuṅganābhaḥ) sarṣapiko valguliḥ śambukastathā//

5.8.17

agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ/
tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat//

5.8.18

tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ/
kṣarāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ//

5.8.19

jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ/
chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā//

5.8.20

vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam/
piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca//

5.8.21

dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca/
tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ//

5.8.22

ye+anye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet/
dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt//

5.8.23

liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣvetacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ/
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ//

5.8.24

piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ †janma doṣavibhāgataḥ/
yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet//

5.8.25

†dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpyanulepanāt/
ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ//

5.8.26

sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca/
†trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo+aparājitaḥ/
catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ//

5.8.27

tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati//

5.8.28

†pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, †nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ†; tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca//

†galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā+atisāraśca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī//

5.8.30

śatapadyastu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ityaṣṭau; tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca//

5.8.31

maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaścetyaṣṭau; tairdaṣṭasya daṃśe kaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram//

5.8.32

viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate, śītajvarārtaśca puruṣo bhavati//

5.8.33

ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuścayathavo bhavanti mohaśca; kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅgaśchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate; śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate//

5.8.34

pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhirdaṣṭe† daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ//

5.8.35

makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthāliketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadravāśca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare†//

5.8.36

maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaśca, pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ//

5.8.37

nakhāvakṛṣṭe+atyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti/
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca//

5.8.38

bhavanti cātra godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe/
bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu//

5.8.39

śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt/
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ//

5.8.40

prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayettvacam/
digdhaviddhakriyāstatra yathāvadavacārayet//

5.8.41

nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam/
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam//

5.8.42

daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret/
trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ† traividhyena kriyā hitāḥ//

5.8.43

svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet/
anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt//

5.8.44

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ †bahuśaḥ śodhanāni ca/
śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ†//

5.8.45

kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu/
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā//

5.8.46

na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike/
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak//

5.8.47

kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā/
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ//

5.8.48

rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam/
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

5.8.49

kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam/
agado jalapiṣṭo+ayaṃ śatapadviṣanāśanaḥ//

5.8.50

meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam/
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado+ayaṃ viṣāpahaḥ//

5.8.51

†dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ/
viśvambharābhidaṣṭānāmagado+ayaṃ viṣāpahaḥ//

5.8.52

śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe/
ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

5.8.53

kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ/
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ//

5.8.54

vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe+agadaḥ/
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

5.8.55

pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā/
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

5.8.56

nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ†/
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret/
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ//

5.8.57

gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ/
sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasaṃbhavāḥ//

5.8.58

mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ/
daśa viṃśatirityete saṃkhyayā parikīrtitāḥ//

5.8.59

kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ †pāṇḍuvarṇo gomūtrābhaḥ †karkaśo mecakaśca/
†pīto dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ†//

5.8.60

yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ/
ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca//

5.8.61

śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca/
raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ//

5.8.62

ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām/
yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt//

5.8.63

jihvāśopho †bhojanasyāvarodho mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe†/
śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho† raktaḥ śveto raktanīlodarau ca//

5.8.64

†pīto+arakto nīlapīto+aparastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca/
rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya//

5.8.65

nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ†/
janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa//

5.8.66

ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca/
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt† prāṇaistyajyate śīghrameva//

5.8.67

ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat/
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet//

5.8.68

rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ/
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam//

5.8.69

lepe svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate/
pāne kṣaudrayutaṃ †sarpiḥ kṣīraṃ vā bahuśarkaram//

5.8.70

daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet/
vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ//

5.8.71

kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet†/
guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam//

5.8.72

pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam/
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī//

5.8.73

dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam/
kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam//

5.8.74

ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ/
nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam//

5.8.75

lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat/
†duścikitsyatamaṃ cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ//

5.8.76

saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite/
viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham//

5.8.77

agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate/
nirviṣe mānave yukto+agadaḥ saṃpadyate+asukham//

5.8.78

tasmāt †sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ/
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram//

5.8.79

prodbhidyamānastu yathā+aṅkureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ/
tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram//

5.8.80

īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame+ahani syāt/
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye//

5.8.81

tryaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe+ahani kopameti/
ato+adhike+ahni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān//

5.8.82

ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti/
tat saptame+atyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham//

5.8.83

yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ/
ato+adhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam//

5.8.84

yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti/
tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ//

5.8.85

viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendriyeṇa/
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam//

5.8.86

sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti/
śophaśca kaṇḍūśca pulālikā† ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe//

5.8.87

daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyanmavehi dīrṇam/
daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca//

5.8.88

rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum/
etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam//

5.8.89

sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam/

5.8.90

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam/
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā++āśramapadaṃ kila//

5.8.91

kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ/
apatan darśanādeva †svestatsamatejasaḥ//

5.8.92

tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ saṃbhṛte+api ca/
tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ/
apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane//

5.8.93

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ/
tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa//

5.8.94

kṛcchrasādhyāstathā+asādhyā lūtāstu dvividhāḥsmṛtāḥ/
tasmāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu//

5.8.95

trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā/
ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā//

5.8.96

tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā/
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ//

5.8.97

sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā/
kṛṣṇā+agnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā+aṣṭamī tathā//

5.8.98

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca/
jvaro dāho+astisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ//

5.8.99

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca/
mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā//

5.8.100

sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam/
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam//

5.8.101

trimaṇḍalāyā daṃśe+asṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate/
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ//

5.8.102

tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā/
pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca//

5.8.103

śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet/
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī//

5.8.104

tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ/
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ//

5.8.105

ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet/
śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca//

5.8.106

tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ/
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo viṣāpahāḥ//

5.8.107

ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā/
bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā+akṣiṇī//

5.8.108

tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ/
śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ//

5.8.109

raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva/
jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite//

5.8.110

tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ/
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ//

5.8.111

pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ/
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ//

5.8.112

manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ/
madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ//

5.8.113

āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ/
raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ//

5.8.114

kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ/
tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca//

5.8.115

picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet/
kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtāckitsitam//

5.8.116

purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu/
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ//

5.8.117

tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ/
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ//

5.8.118

daṃśe dāho+agnivaktrāyāḥ srāvo+atyarthaṃ jvarastathā/
†coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ//

5.8.119

kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet/
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam//

5.8.120

sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam/
bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam//

5.8.121

kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā/
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me//

5.8.122

dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ/
śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā//

5.8.123

ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk/
dāho mūrcchā+atisāraśca †śiroduḥkhaṃ ca jāyate//

5.8.124

ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavakīryate/
stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate//

5.8.125

eṇīpadmāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ/
†tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ//

5.8.126

daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto+ativedanaḥ/
tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syuruccritāḥ//

5.8.127

rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho+ativedanaḥ/
bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ//

5.8.128

asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet/
doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam//

5.8.129

sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya† dehinaḥ/
vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet//

5.8.130

amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ/
daṃśasyotkartanaṃ kuyādalpaśvayathukasya ca//

5.8.131

madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ/
priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā//

5.8.132

sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam/
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā//

5.8.133

kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet/
upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet//

5.8.134

nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā+avapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca/
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra//

5.8.135

kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi/
†ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag//

5.8.136

vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam/
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu//

5.8.137

gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca/
viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam//

5.8.138

viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām/
pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret//

5.8.139

saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ/
daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram//

5.8.140

saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ/
ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare//

5.8.141

sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca/
tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām//

5.8.142

vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ/
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiṃcidapi śuśrumaḥ//

5.8.143

ṛṣerindraprabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ/
dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasaṃmatam/
uktāhārasamācāra iha pretya ca modate//

5.8.143_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne kiṭakalpo nāmāṣṭamo+adhyāyaḥ//8//

5.8.143_2

iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ pañcamaṃ kalpasthānaṃ samāptam//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit

Linked texts (3)

Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit