<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 5.8

# The Compendium of Suśruta 5.8: aṣṭamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.8

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭamo+adhyāyaḥ/

### [5.8.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.1)

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [5.8.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [5.8.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.3)

sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ/  
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ† smṛtāḥ//

### [5.8.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.4)

sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ/  
kīṭatve+api †sughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ//

### [5.8.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.5)

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ/  
ucciṭiṅgo+agnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā//

### [5.8.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.6)

āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau/  
śarāvakurdo+abhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ†//

### [5.8.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.7)

śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ/  
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ† kīṭāḥ pavanakopanāḥ//

### [5.8.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.8)

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ/  
kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ//

### [5.8.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.9)

vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā/  
bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo+arimedakaḥ//

### [5.8.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.10)

padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ/  
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ †kṛṣṇatuṇḍo+atha gardabhī//

### [5.8.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.11)

klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā/  
ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca//

### [5.8.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.12)

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ/  
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ †pañcakṛṣṇo+atha kokilaḥ//

### [5.8.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.13)

saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā/  
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ//

### [5.8.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.14)

kīṭo gardabhakaścaiva† tathā troṭaka eva ca/  
trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ//

### [5.8.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.15)

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ/  
tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā//

### [5.8.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.16)

koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ/  
tuṇḍanābhaḥ(tuṅganābhaḥ) sarṣapiko valguliḥ śambukastathā//

### [5.8.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.17)

agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ/  
tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat//

### [5.8.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.18)

tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ/  
kṣarāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ//

### [5.8.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.19)

jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ/  
chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā//

### [5.8.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.20)

vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam/  
piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca//

### [5.8.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.21)

dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca/  
tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ//

### [5.8.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.22)

ye+anye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet/  
dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt//

### [5.8.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.23)

liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣvetacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ/  
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ//

### [5.8.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.24)

piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ †janma doṣavibhāgataḥ/  
yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet//

### [5.8.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.25)

†dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpyanulepanāt/  
ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ//

### [5.8.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.26)

sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca/  
†trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo+aparājitaḥ/  
catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ//

### [5.8.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.27)

tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati//

### [5.8.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.28)

†pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, †nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ†; tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca//

### [5.8.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.29)

†galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā+atisāraśca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī//

### [5.8.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.30)

śatapadyastu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ityaṣṭau; tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca//

### [5.8.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.31)

maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaścetyaṣṭau; tairdaṣṭasya daṃśe kaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram//

### [5.8.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.32)

viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate, śītajvarārtaśca puruṣo bhavati//

### [5.8.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.33)

ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuścayathavo bhavanti mohaśca; kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅgaśchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate; śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate//

### [5.8.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.34)

pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhirdaṣṭe† daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ//

### [5.8.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.35)

makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthāliketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadravāśca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare†//

### [5.8.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.36)

maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaśca, pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ//

### [5.8.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.37)

nakhāvakṛṣṭe+atyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti/  
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca//

### [5.8.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.38)

bhavanti cātra godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe/  
bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu//

### [5.8.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.39)

śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt/  
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ//

### [5.8.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.40)

prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayettvacam/  
digdhaviddhakriyāstatra yathāvadavacārayet//

### [5.8.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.41)

nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam/  
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam//

### [5.8.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.42)

daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret/  
trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ† traividhyena kriyā hitāḥ//

### [5.8.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.43)

svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet/  
anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt//

### [5.8.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.44)

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ †bahuśaḥ śodhanāni ca/  
śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ†//

### [5.8.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.45)

kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu/  
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā//

### [5.8.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.46)

na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike/  
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak//

### [5.8.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.47)

kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā/  
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ//

### [5.8.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.48)

rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam/  
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

### [5.8.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.49)

kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam/  
agado jalapiṣṭo+ayaṃ śatapadviṣanāśanaḥ//

### [5.8.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.50)

meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam/  
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado+ayaṃ viṣāpahaḥ//

### [5.8.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.51)

†dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ/  
viśvambharābhidaṣṭānāmagado+ayaṃ viṣāpahaḥ//

### [5.8.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.52)

śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe/  
ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

### [5.8.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.53)

kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ/  
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ//

### [5.8.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.54)

vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe+agadaḥ/  
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

### [5.8.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.55)

pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā/  
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

### [5.8.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.56)

nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ†/  
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret/  
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ//

### [5.8.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.57)

gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ/  
sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasaṃbhavāḥ//

### [5.8.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.58)

mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ/  
daśa viṃśatirityete saṃkhyayā parikīrtitāḥ//

### [5.8.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.59)

kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ †pāṇḍuvarṇo gomūtrābhaḥ †karkaśo mecakaśca/  
†pīto dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ†//

### [5.8.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.60)

yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ/  
ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca//

### [5.8.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.61)

śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca/  
raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ//

### [5.8.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.62)

ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām/  
yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt//

### [5.8.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.63)

jihvāśopho †bhojanasyāvarodho mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe†/  
śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho† raktaḥ śveto raktanīlodarau ca//

### [5.8.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.64)

†pīto+arakto nīlapīto+aparastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca/  
rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya//

### [5.8.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.65)

nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ†/  
janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa//

### [5.8.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.66)

ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca/  
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt† prāṇaistyajyate śīghrameva//

### [5.8.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.67)

ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat/  
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet//

### [5.8.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.68)

rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ/  
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam//

### [5.8.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.69)

lepe svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate/  
pāne kṣaudrayutaṃ †sarpiḥ kṣīraṃ vā bahuśarkaram//

### [5.8.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.70)

daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet/  
vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ//

### [5.8.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.71)

kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet†/  
guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam//

### [5.8.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.72)

pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam/  
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī//

### [5.8.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.73)

dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam/  
kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam//

### [5.8.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.74)

ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ/  
nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam//

### [5.8.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.75)

lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat/  
†duścikitsyatamaṃ cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ//

### [5.8.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.76)

saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite/  
viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham//

### [5.8.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.77)

agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate/  
nirviṣe mānave yukto+agadaḥ saṃpadyate+asukham//

### [5.8.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.78)

tasmāt †sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ/  
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram//

### [5.8.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.79)

prodbhidyamānastu yathā+aṅkureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ/  
tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram//

### [5.8.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.80)

īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame+ahani syāt/  
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye//

### [5.8.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.81)

tryaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe+ahani kopameti/  
ato+adhike+ahni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān//

### [5.8.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.82)

ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti/  
tat saptame+atyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham//

### [5.8.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.83)

yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ/  
ato+adhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam//

### [5.8.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.84)

yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti/  
tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ//

### [5.8.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.85)

viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendriyeṇa/  
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam//

### [5.8.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.86)

sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti/  
śophaśca kaṇḍūśca pulālikā† ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe//

### [5.8.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.87)

daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyanmavehi dīrṇam/  
daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca//

### [5.8.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.88)

rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum/  
etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam//

### [5.8.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.89)

sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam/

### [5.8.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.90)

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam/  
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā++āśramapadaṃ kila//

### [5.8.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.91)

kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ/  
apatan darśanādeva †svestatsamatejasaḥ//

### [5.8.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.92)

tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ saṃbhṛte+api ca/  
tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ/  
apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane//

### [5.8.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.93)

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ/  
tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa//

### [5.8.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.94)

kṛcchrasādhyāstathā+asādhyā lūtāstu dvividhāḥsmṛtāḥ/  
tasmāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu//

### [5.8.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.95)

trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā/  
ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā//

### [5.8.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.96)

tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā/  
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ//

### [5.8.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.97)

sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā/  
kṛṣṇā+agnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā+aṣṭamī tathā//

### [5.8.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.98)

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca/  
jvaro dāho+astisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ//

### [5.8.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.99)

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca/  
mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā//

### [5.8.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.100)

sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam/  
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam//

### [5.8.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.101)

trimaṇḍalāyā daṃśe+asṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate/  
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ//

### [5.8.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.102)

tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā/  
pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca//

### [5.8.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.103)

śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet/  
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī//

### [5.8.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.104)

tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ/  
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ//

### [5.8.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.105)

ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet/  
śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca//

### [5.8.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.106)

tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ/  
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo viṣāpahāḥ//

### [5.8.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.107)

ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā/  
bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā+akṣiṇī//

### [5.8.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.108)

tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ/  
śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ//

### [5.8.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.109)

raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva/  
jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite//

### [5.8.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.110)

tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ/  
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ//

### [5.8.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.111)

pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ/  
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ//

### [5.8.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.112)

manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ/  
madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ//

### [5.8.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.113)

āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ/  
raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ//

### [5.8.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.114)

kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ/  
tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca//

### [5.8.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.115)

picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet/  
kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtāckitsitam//

### [5.8.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.116)

purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu/  
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ//

### [5.8.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.117)

tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ/  
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ//

### [5.8.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.118)

daṃśe dāho+agnivaktrāyāḥ srāvo+atyarthaṃ jvarastathā/  
†coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ//

### [5.8.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.119)

kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet/  
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam//

### [5.8.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.120)

sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam/  
bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam//

### [5.8.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.121)

kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā/  
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me//

### [5.8.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.122)

dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ/  
śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā//

### [5.8.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.123)

ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk/  
dāho mūrcchā+atisāraśca †śiroduḥkhaṃ ca jāyate//

### [5.8.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.124)

ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavakīryate/  
stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate//

### [5.8.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.125)

eṇīpadmāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ/  
†tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ//

### [5.8.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.126)

daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto+ativedanaḥ/  
tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syuruccritāḥ//

### [5.8.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.127)

rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho+ativedanaḥ/  
bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ//

### [5.8.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.128)

asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet/  
doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam//

### [5.8.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.129)

sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya† dehinaḥ/  
vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet//

### [5.8.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.130)

amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ/  
daṃśasyotkartanaṃ kuyādalpaśvayathukasya ca//

### [5.8.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.131)

madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ/  
priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā//

### [5.8.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.132)

sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam/  
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā//

### [5.8.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.133)

kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet/  
upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet//

### [5.8.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.134)

nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā+avapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca/  
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra//

### [5.8.135](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.135)

kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi/  
†ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag//

### [5.8.136](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.136)

vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam/  
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu//

### [5.8.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.137)

gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca/  
viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam//

### [5.8.138](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.138)

viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām/  
pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret//

### [5.8.139](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.139)

saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ/  
daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram//

### [5.8.140](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.140)

saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ/  
ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare//

### [5.8.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.141)

sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca/  
tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām//

### [5.8.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.142)

vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ/  
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiṃcidapi śuśrumaḥ//

### [5.8.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.143)

ṛṣerindraprabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ/  
dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasaṃmatam/  
uktāhārasamācāra iha pretya ca modate//

### [5.8.143\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.143_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne kiṭakalpo nāmāṣṭamo+adhyāyaḥ//8//

### [5.8.143\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8.143_2)

iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ pañcamaṃ kalpasthānaṃ samāptam//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.131.32) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (3)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.43.5) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.24.51) — Sanskrit
- [Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangahrdaya.7536) — Vāgbhaṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.5.8) · Pramāṇa
