Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.1

Language
Sanskrit

prathamo+adhyāyaḥ/

6.1.1

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.1.3

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā/
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare+arthānimāniti//

6.1.4

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam/
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ//

6.1.5

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ/
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ//

6.1.6

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ/
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ//

6.1.7

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca/
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca//

6.1.8

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ/
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva//

6.1.9

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham/
saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca//

6.1.10

vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam/
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam//

6.1.11

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam/
palaṃ bhuvo+agnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt//

6.1.12

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude/
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ//

6.1.13

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate/
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ//

6.1.14

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane/
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca//

6.1.15

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu/
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro+antyā yathottaram//

6.1.16

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato+aparaḥ/
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato+aparaḥ/
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ//

6.1.17

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi/
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ//

6.1.18

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam/
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam//

6.1.19

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulpamiṣyate/
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca//

6.1.20

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane+akṣṇoḥ sirāyutaḥ/
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ//

6.1.21

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ/
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat†//

6.1.22

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ/
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca//

6.1.23

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā/
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat//

6.1.24

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam/
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā//

6.1.25

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam/
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ//

6.1.26

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca/
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca//

6.1.27

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca/
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt/
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ//

6.1.28

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa/
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ//

6.1.29

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ/
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā//

6.1.30

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ/
yāpyo+atha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ//

6.1.31

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutapryayāḥ/
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ//

6.1.32

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco+atha tanmayaḥ/
abhiṣyando+adhimantho+amlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā//

6.1.33

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati/
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ//

6.1.34

abhiṣyando+adhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat/
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ//

6.1.35

†krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ/
śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu//

6.1.36

raktasrāvo+ajakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam†/
śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ//

6.1.37

manthasyandau †kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca/
sirājātā+añjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam//

6.1.38

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ/
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi//

6.1.39

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo+alajī/
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ//

6.1.40

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā/
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā//

6.1.41

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī/
tathā+arśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai//

6.1.42

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca/
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati//

6.1.43

sanimitto+animittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau/
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṃgrahakīrtitā†//

6.1.44

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ/
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ//

6.1.45

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu/
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau/
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//

6.1.45_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

Commentaries (1)

Linked texts (1)