<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.16

# The Compendium of Suśruta 6.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.16

- **Language:** Sanskrit

### ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

### [6.16.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.1)

athātaḥ †pakṣmakopapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.16.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.16.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.3)

yāpyastu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo+abhihitaḥ purastāt/  
tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva//

### [6.16.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.4)

bhruvoradhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamato+avakṛntet/  
kanīnakāpāṅgasamaṃ samantādyavākṛti snigdhatanornarasya//

### [6.16.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.5)

utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena sīvyodbhiṣagapramattaḥ/  
dattvā ca sarpirmadhunā+avaśeṣaṃ kuryādvidhānaṃ† vihitaṃ vraṇe yat//

### [6.16.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.6)

lalāṭadeśe ca nibaddhapaṭṭaṃ† prāksyūtamatrāpyaparaṃ ca baddhvā/  
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo+abhivīkṣya//

### [6.16.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.7)

evaṃ na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ valiṃ ca/  
tato+agninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyagavekṣya dhīraḥ//

### [6.16.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.8)

chittvā samaṃ vā+apyupapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā baḍiśaistribhistu/  
pathyāphalena pratisārayettu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak//

### [6.16.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.9)

catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ pṛthageva śastāḥ/  
virecanāścyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāśca//

### [6.16.9\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16.9_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ //16//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.148.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.16) · Pramāṇa
