The Compendium of Suśruta 6.17: saptadaśo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.17
- Language
- Sanskrit
saptadaśo+adhyāyaḥ/
6.17.1
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.17.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.17.3
trayaḥ sādhyāstrayo+asādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi/
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ//
6.17.4
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca/
pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte//
6.17.5
nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ/
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare//
6.17.6
tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā/
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā//
6.17.7
gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā/
vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca//
6.17.8
catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ/
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ//
6.17.9
puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ/
sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ//
6.17.10
añjayed dvādapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau/
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām//
6.17.11
piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā+añjanam/
nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ//
6.17.12
guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam/
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam//
6.17.13
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye/
śītaṃ sauvīrakaṃ vā+api piṣṭvā+atha rasabhāvitam//
6.17.14
kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā/
cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye//
6.17.15
kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ/
sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā//
6.17.16
srotojaṃ saindhavaṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet/
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ//
6.17.17
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā/
tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase//
6.17.18
kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ/
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ//
6.17.19
saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ/
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet//
6.17.20
kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakdtastraiphale+api vā/
gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ//
6.17.21
saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare†/
medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saidhavaṃ madhu//
6.17.22
rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet/
kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam//
6.17.23
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam/
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye//
6.17.24
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā/
niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu//
6.17.25
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam/
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakdṛañjanānnṛṇām//
6.17.26
plīhā yakṛccāpyupabhākṣite† ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute/
te sārṣapasnehasamāyute+añjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite//
6.17.27
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yakṛd(śakṛd)gavām/
sacandaneyaṃ guṭikā+athavā+añjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām//
6.17.28
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ/
virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā//
6.17.29
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu/
bhavedghṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ//
6.17.30
trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam/
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam//
6.17.31
hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ/
sadā+avalihyāttriphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire+atha pittaje//
6.17.32
samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ/
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam//
6.17.33
hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam/
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā+aṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ//
6.17.34
sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam/
jalodbhavānūpajamāṃsasṃskṛtādghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam//
6.17.35
sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ/
vasā+atha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā+añjane//
6.17.36
pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam/
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite//
6.17.37
tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā+añjanaṃ syāttimire+atha rāgiṇi/
subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate//
6.17.38
havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam/
tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ//
6.17.39
rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam/
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ//
6.17.40
bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam/
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati//
6.17.41
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ†/
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye//
6.17.42
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmadhuśīrasaṃyutāḥ/
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam//
6.17.43
samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca/
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ//
6.17.44
hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute/
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte//
6.17.45
niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile+asthire punaḥ/
meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet//
6.17.46
kriyāśca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt/
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu† yathāsvameva ca//
6.17.47
doṣodaye naiva ca viplutiṃgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ/
punaśca kalpe+añjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate+anyastamapīha yojayet//
6.17.48
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi/
niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorarāttimirānna vidyate//
6.17.49
śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā++āmalakeṣu pāyasaḥ/
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati//
6.17.50
jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca/
cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca//
6.17.51
paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni/
śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni//
6.17.52
vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate/
yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam//
6.17.53
arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam/
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate//
6.17.54
rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ/
yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ//
6.17.55
ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye/
na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ//
6.17.56
viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ/
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ//
6.17.57
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale/
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam//
6.17.58
matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ/
unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite//
6.17.59
nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ/
śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā//
6.17.60
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā/
dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat//
6.17.61
vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdestathā vyadhe/
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ//
6.17.62
sthire doṣe cale vā+api svedayedakṣi bāhyataḥ/
samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ//
6.17.63
śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam/
vidhyato yo+anyapārśve+akṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam//
6.17.64
ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ/
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate//
6.17.65
tadā+asau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā/
(evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate+api vā//
6.17.66
snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate/
) tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ//
6.17.67
ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet/
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca//
6.17.68
udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni† ca/
tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat//
6.17.69
tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ/
vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat//
6.17.70
daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam/
paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā//
6.17.71
sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ṛca vivarjitāḥ/
na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak//
6.17.72
pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā/
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam//
6.17.73
apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ/
tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam//
6.17.74
vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate/
tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam//
6.17.75
athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate/
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate//
6.17.76
śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena† picchilaḥ/
śalākāmanu cāsrāvastatra† pūrvacikitsitam//
6.17.77
rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite/
snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam//
6.17.78
doṣastvadho+apakṛṣṭo+api taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ/
kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam//
6.17.79
madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam/
śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam//
6.17.80
doṣastu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ/
prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam//
6.17.81
mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ/
doṣaḥ pratyeti kopācca †viddho+atitaruṇaśca yaḥ//
6.17.82
śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim/
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā//
6.17.83
jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgamathāsthirā/
karoti varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet//
6.17.84
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā/
aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ//
6.17.85
tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā/
rāgaḥ śopho+arbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā//
6.17.86
adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ/
ahitācārato vā+api yathāsvaṃ tānupācaret//
6.17.87
rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me/
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ//
6.17.88
†sukhālepaḥ prayojyo+ayaṃ vedanārāgaśāntaye/
mṛdubhṛṣṭaistilairvā+api siddhārthakasamāyutaiḥ//
6.17.89
mātuluṅgarasopetaiḥ †sukhālepastadarthakṛt/
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi//
6.17.90
ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate/
dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto+api vā//
6.17.91
drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saidhavasaṃyutaiḥ/
rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā+apyajāpayaḥ//
6.17.92
śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam/
madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ/
sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam//
6.17.93
śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ†/
sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam//
6.17.94
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe/
kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu//
6.17.95
śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet/
tataḥ sirāṃ dahedvā+api matimān kīrtitaṃ yathā//
6.17.96
dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi//
6.17.97
sumanāyāśca †puṣpāṇi muktā vaidūryameva ca/
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāhamāvapet//
6.17.98
pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak/
srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām//
6.17.99
maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat/
dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam//
6.17.100
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca/
kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet//
6.17.100_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo+adhyāyaḥ //17//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit