The Compendium of Suśruta 6.18: aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.18
- Language
- Sanskrit
aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/
6.18.1
athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.18.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.18.3
sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ†/
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ//
6.18.4
tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane/
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me//
6.18.5
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine/
pūrvāhṇe vā+aparāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam//
6.18.6
vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ/
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau//
6.18.7
samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ/
pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake//
6.18.8
āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu/
svasthe kaphe ṣaṭ pitte+aṣṭau daśa vāte taduttamam//
6.18.9
rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate/
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca//
6.18.10
daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet/
tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā+akṣi śodhayet//
6.18.11
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ/
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet//
6.18.12
ekāhaṃ vā tryahaṃ vā+api pañcāhaṃ ceṣyate param/
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet//
6.18.13
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam/
nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca//
6.18.14
gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat/
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam//
6.18.15
rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane/
vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca//
6.18.16
ajayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite/
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit//
6.18.17
tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam/
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam//
6.18.18
tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam/
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca//
6.18.19
aśāntopadrave cākṣiṇa tarpaṇaṃ na praśasyate/
puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam//
6.18.20
tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye/
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca//
6.18.21
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet/
snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā//
6.18.22
hitaḥ snigdho+atirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ/
dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut//
6.18.23
snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ/
snehataḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ//
6.18.24
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ/
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ//
6.18.25
samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ/
lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate//
6.18.26
stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ/
lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ//
6.18.27
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam/
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe//
6.18.28
ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā+api tryahaṃ vā+apyavacāraṇam/
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate//
6.18.29
tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca/
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā//
6.18.30
mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate/
añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret//
6.18.31
prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu/
sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam//
6.18.32
atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ/
pāko+aśru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā//
6.18.33
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam/
dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau//
6.18.34
dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ/
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam//
6.18.35
(†kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ/
) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet//
6.18.36
katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ/
sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā+api yuktitaḥ//
6.18.37
svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām/
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet//
6.18.38
kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ/
rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau//
6.18.39
atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau/
aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau//
6.18.40
atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau/
hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam//
6.18.41
yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau/
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau//
6.18.42
tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau/
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet//
6.18.43
ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ/
tathā hito+avasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau//
6.18.44
yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā/
rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram//
6.18.45
tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat/
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa//
6.18.46
āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe/
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ//
6.18.47
athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam/
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ//
6.18.48
yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate/
rogāñchirasi saṃbhūtān hatvā+atiprabalān guṇān//
6.18.49
karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ/
śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu//
6.18.50
ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham/
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet//
6.18.51
tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit// vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale//
6.18.52
netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret/
lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā//
6.18.53
tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān/
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ//
6.18.54
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam/
mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat//
6.18.55
kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā+api sasnehaṃ ropaṇaṃ matam/
†tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syāddṛṣṭeśca balavardhanam//
6.18.56
madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam/
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam//
6.18.57
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ/
añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu//
6.18.58
guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu/
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ//
6.18.59
hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ/
prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca//
6.18.60
rasāñjanasya mātrā tu †yathāvartimitā matā/
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ//
6.18.61
teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi/
sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam//
6.18.62
āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam/
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā//
6.18.63
aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā/
audumbaryaśmajā vā+api śārīrī vā hitā bhavet//
6.18.64
vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ/
śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam//
6.18.65
āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam/
vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet//
6.18.66
akṣi nāsyantayorañjyādbādhamāno+api vā bhiṣak/
na cānirvāntadoṣe+akṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet//
6.18.67
doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā/
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā//
6.18.68
prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ/
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ//
6.18.69
vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate+añjanam/
rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt//
6.18.70
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam/
rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam//
6.18.71
saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam/
śiraḥsnāte+atiśīte ca ravāvanudite+api ca//
6.18.72
doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca/
ajīrṇe+apyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt//
6.18.73
doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān/
tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet//
6.18.74
lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ/
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ//
6.18.75
yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ/
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam//
6.18.76
saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet/
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca//
6.18.77
netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ/
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham//
6.18.78
akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat/
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam//
6.18.79
snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam/
jñeyaṃ prasādane samyagupayukte+akṣi nirvṛtam//
6.18.80
kiñciddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati/
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu//
6.18.81
sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam/
prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte+atibheṣajam//
6.18.82
snehanaṃ ropaṇaṃ vā+api hīnayuktamapārthakam/
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā//
6.18.83
puṭapākakriyādyāsu kriyāsveṣaiva(kriyāsvekaiva) kalpanā/
sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ//
6.18.84
dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca/
rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param//
6.18.85
aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ/
auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ//
6.18.86
ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak/
mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi//
6.18.87
khadirāśmantakāṅgarairgośakṛdbhirathāpi vā/
gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike//
6.18.88
tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca/
drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca//
6.18.89
sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike/
niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ//
6.18.90
tato+antarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale/
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā//
6.18.91
kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ/
etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe//
6.18.92
dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave/
śātakumbhe+atha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte/
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet//
6.18.93
tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ/
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ//
6.18.94
kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāpi sapta ca//
6.18.95
utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram/
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam//
6.18.96
kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām/
maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām//
6.18.97
kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat/
etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ//
6.18.98
vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca/
tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā//
6.18.99
patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato+añjanam/
tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam//
6.18.100
manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam/
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ//
6.18.101
rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca/
kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca//
6.18.102
tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ/
kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye//
6.18.103
kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā/
eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam//
6.18.104
ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet/
saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ//
6.18.105
pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā/
pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā//
6.18.106
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ/
piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ//
6.18.106_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭadaśo+adhyāyaḥ //18//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit