Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.18: aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.18

Language
Sanskrit

aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

6.18.1

athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.18.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.18.3

sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ†/
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ//

6.18.4

tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane/
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me//

6.18.5

saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine/
pūrvāhṇe vā+aparāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam//

6.18.6

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ/
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau//

6.18.7

samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ/
pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake//

6.18.8

āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu/
svasthe kaphe ṣaṭ pitte+aṣṭau daśa vāte taduttamam//

6.18.9

rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate/
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca//

6.18.10

daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet/
tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā+akṣi śodhayet//

6.18.11

svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ/
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet//

6.18.12

ekāhaṃ vā tryahaṃ vā+api pañcāhaṃ ceṣyate param/
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet//

6.18.13

sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam/
nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca//

6.18.14

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat/
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam//

6.18.15

rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane/
vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca//

6.18.16

ajayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite/
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit//

6.18.17

tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam/
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam//

6.18.18

tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam/
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca//

6.18.19

aśāntopadrave cākṣiṇa tarpaṇaṃ na praśasyate/
puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam//

6.18.20

tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye/
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca//

6.18.21

puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet/
snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā//

6.18.22

hitaḥ snigdho+atirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ/
dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut//

6.18.23

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ/
snehataḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ//

6.18.24

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ/
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ//

6.18.25

samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ/
lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate//

6.18.26

stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ/
lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ//

6.18.27

vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam/
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe//

6.18.28

ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā+api tryahaṃ vā+apyavacāraṇam/
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate//

6.18.29

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca/
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā//

6.18.30

mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate/
añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret//

6.18.31

prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu/
sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam//

6.18.32

atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ/
pāko+aśru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā//

6.18.33

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam/
dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau//

6.18.34

dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ/
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam//

6.18.35

(†kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ/
) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet//

6.18.36

katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ/
sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā+api yuktitaḥ//

6.18.37

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām/
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet//

6.18.38

kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ/
rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau//

6.18.39

atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau/
aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau//

6.18.40

atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau/
hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam//

6.18.41

yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau/
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau//

6.18.42

tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau/
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet//

6.18.43

ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ/
tathā hito+avasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau//

6.18.44

yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā/
rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram//

6.18.45

tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat/
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa//

6.18.46

āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe/
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ//

6.18.47

athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam/
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ//

6.18.48

yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate/
rogāñchirasi saṃbhūtān hatvā+atiprabalān guṇān//

6.18.49

karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ/
śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu//

6.18.50

ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham/
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet//

6.18.51

tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit// vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale//

6.18.52

netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret/
lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā//

6.18.53

tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān/
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ//

6.18.54

netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam/
mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat//

6.18.55

kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā+api sasnehaṃ ropaṇaṃ matam/
†tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syāddṛṣṭeśca balavardhanam//

6.18.56

madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam/
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam//

6.18.57

yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ/
añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu//

6.18.58

guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu/
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ//

6.18.59

hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ/
prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca//

6.18.60

rasāñjanasya mātrā tu †yathāvartimitā matā/
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ//

6.18.61

teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi/
sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam//

6.18.62

āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam/
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā//

6.18.63

aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā/
audumbaryaśmajā vā+api śārīrī vā hitā bhavet//

6.18.64

vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ/
śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam//

6.18.65

āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam/
vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet//

6.18.66

akṣi nāsyantayorañjyādbādhamāno+api vā bhiṣak/
na cānirvāntadoṣe+akṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet//

6.18.67

doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā/
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā//

6.18.68

prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ/
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ//

6.18.69

vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate+añjanam/
rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt//

6.18.70

nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam/
rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam//

6.18.71

saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam/
śiraḥsnāte+atiśīte ca ravāvanudite+api ca//

6.18.72

doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca/
ajīrṇe+apyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt//

6.18.73

doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān/
tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet//

6.18.74

lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ/
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ//

6.18.75

yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ/
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam//

6.18.76

saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet/
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca//

6.18.77

netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ/
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham//

6.18.78

akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat/
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam//

6.18.79

snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam/
jñeyaṃ prasādane samyagupayukte+akṣi nirvṛtam//

6.18.80

kiñciddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati/
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu//

6.18.81

sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam/
prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte+atibheṣajam//

6.18.82

snehanaṃ ropaṇaṃ vā+api hīnayuktamapārthakam/
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā//

6.18.83

puṭapākakriyādyāsu kriyāsveṣaiva(kriyāsvekaiva) kalpanā/
sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ//

6.18.84

dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca/
rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param//

6.18.85

aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ/
auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ//

6.18.86

ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak/
mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi//

6.18.87

khadirāśmantakāṅgarairgośakṛdbhirathāpi vā/
gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike//

6.18.88

tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca/
drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca//

6.18.89

sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike/
niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ//

6.18.90

tato+antarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale/
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā//

6.18.91

kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ/
etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe//

6.18.92

dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave/
śātakumbhe+atha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte/
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet//

6.18.93

tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ/
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ//

6.18.94

kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāpi sapta ca//

6.18.95

utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram/
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam//

6.18.96

kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām/
maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām//

6.18.97

kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat/
etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ//

6.18.98

vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca/
tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā//

6.18.99

patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato+añjanam/
tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam//

6.18.100

manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam/
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ//

6.18.101

rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca/
kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca//

6.18.102

tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ/
kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye//

6.18.103

kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā/
eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam//

6.18.104

ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet/
saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ//

6.18.105

pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā/
pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā//

6.18.106

rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ/
piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ//

6.18.106_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭadaśo+adhyāyaḥ //18//

Commentaries (1)

Linked texts (2)