<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.18

# The Compendium of Suśruta 6.18: aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.18

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

### [6.18.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.1)

athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.18.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.18.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.3)

sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ†/  
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ//

### [6.18.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.4)

tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane/  
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me//

### [6.18.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.5)

saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine/  
pūrvāhṇe vā+aparāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam//

### [6.18.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.6)

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ/  
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau//

### [6.18.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.7)

samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ/  
pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake//

### [6.18.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.8)

āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu/  
svasthe kaphe ṣaṭ pitte+aṣṭau daśa vāte taduttamam//

### [6.18.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.9)

rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate/  
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca//

### [6.18.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.10)

daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet/  
tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā+akṣi śodhayet//

### [6.18.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.11)

svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ/  
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet//

### [6.18.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.12)

ekāhaṃ vā tryahaṃ vā+api pañcāhaṃ ceṣyate param/  
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet//

### [6.18.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.13)

sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam/  
nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca//

### [6.18.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.14)

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat/  
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam//

### [6.18.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.15)

rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane/  
vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca//

### [6.18.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.16)

ajayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite/  
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit//

### [6.18.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.17)

tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam/  
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam//

### [6.18.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.18)

tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam/  
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca//

### [6.18.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.19)

aśāntopadrave cākṣiṇa tarpaṇaṃ na praśasyate/  
puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam//

### [6.18.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.20)

tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye/  
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca//

### [6.18.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.21)

puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet/  
snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā//

### [6.18.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.22)

hitaḥ snigdho+atirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ/  
dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut//

### [6.18.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.23)

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ/  
snehataḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ//

### [6.18.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.24)

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ/  
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ//

### [6.18.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.25)

samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ/  
lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate//

### [6.18.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.26)

stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ/  
lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ//

### [6.18.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.27)

vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam/  
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe//

### [6.18.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.28)

ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā+api tryahaṃ vā+apyavacāraṇam/  
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate//

### [6.18.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.29)

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca/  
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā//

### [6.18.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.30)

mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate/  
añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret//

### [6.18.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.31)

prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu/  
sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam//

### [6.18.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.32)

atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ/  
pāko+aśru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā//

### [6.18.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.33)

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam/  
dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau//

### [6.18.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.34)

dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ/  
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam//

### [6.18.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.35)

(†kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ/  
) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet//

### [6.18.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.36)

katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ/  
sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā+api yuktitaḥ//

### [6.18.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.37)

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām/  
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet//

### [6.18.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.38)

kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ/  
rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau//

### [6.18.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.39)

atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau/  
aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau//

### [6.18.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.40)

atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau/  
hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam//

### [6.18.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.41)

yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau/  
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau//

### [6.18.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.42)

tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau/  
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet//

### [6.18.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.43)

ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ/  
tathā hito+avasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau//

### [6.18.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.44)

yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā/  
rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram//

### [6.18.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.45)

tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat/  
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa//

### [6.18.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.46)

āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe/  
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ//

### [6.18.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.47)

athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam/  
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ//

### [6.18.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.48)

yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate/  
rogāñchirasi saṃbhūtān hatvā+atiprabalān guṇān//

### [6.18.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.49)

karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ/  
śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu//

### [6.18.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.50)

ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham/  
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet//

### [6.18.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.51)

tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit// vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale//

### [6.18.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.52)

netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret/  
lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā//

### [6.18.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.53)

tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān/  
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ//

### [6.18.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.54)

netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam/  
mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat//

### [6.18.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.55)

kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā+api sasnehaṃ ropaṇaṃ matam/  
†tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syāddṛṣṭeśca balavardhanam//

### [6.18.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.56)

madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam/  
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam//

### [6.18.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.57)

yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ/  
añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu//

### [6.18.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.58)

guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu/  
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ//

### [6.18.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.59)

hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ/  
prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca//

### [6.18.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.60)

rasāñjanasya mātrā tu †yathāvartimitā matā/  
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ//

### [6.18.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.61)

teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi/  
sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam//

### [6.18.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.62)

āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam/  
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā//

### [6.18.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.63)

aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā/  
audumbaryaśmajā vā+api śārīrī vā hitā bhavet//

### [6.18.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.64)

vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ/  
śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam//

### [6.18.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.65)

āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam/  
vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet//

### [6.18.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.66)

akṣi nāsyantayorañjyādbādhamāno+api vā bhiṣak/  
na cānirvāntadoṣe+akṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet//

### [6.18.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.67)

doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā/  
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā//

### [6.18.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.68)

prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ/  
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ//

### [6.18.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.69)

vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate+añjanam/  
rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt//

### [6.18.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.70)

nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam/  
rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam//

### [6.18.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.71)

saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam/  
śiraḥsnāte+atiśīte ca ravāvanudite+api ca//

### [6.18.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.72)

doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca/  
ajīrṇe+apyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt//

### [6.18.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.73)

doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān/  
tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet//

### [6.18.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.74)

lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ/  
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ//

### [6.18.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.75)

yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ/  
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam//

### [6.18.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.76)

saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet/  
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca//

### [6.18.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.77)

netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ/  
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham//

### [6.18.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.78)

akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat/  
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam//

### [6.18.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.79)

snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam/  
jñeyaṃ prasādane samyagupayukte+akṣi nirvṛtam//

### [6.18.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.80)

kiñciddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati/  
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu//

### [6.18.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.81)

sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam/  
prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte+atibheṣajam//

### [6.18.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.82)

snehanaṃ ropaṇaṃ vā+api hīnayuktamapārthakam/  
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā//

### [6.18.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.83)

puṭapākakriyādyāsu kriyāsveṣaiva(kriyāsvekaiva) kalpanā/  
sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ//

### [6.18.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.84)

dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca/  
rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param//

### [6.18.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.85)

aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ/  
auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ//

### [6.18.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.86)

ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak/  
mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi//

### [6.18.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.87)

khadirāśmantakāṅgarairgośakṛdbhirathāpi vā/  
gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike//

### [6.18.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.88)

tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca/  
drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca//

### [6.18.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.89)

sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike/  
niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ//

### [6.18.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.90)

tato+antarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale/  
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā//

### [6.18.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.91)

kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ/  
etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe//

### [6.18.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.92)

dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave/  
śātakumbhe+atha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte/  
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet//

### [6.18.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.93)

tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ/  
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ//

### [6.18.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.94)

kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam/  
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāpi sapta ca//

### [6.18.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.95)

utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram/  
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam//

### [6.18.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.96)

kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām/  
maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām//

### [6.18.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.97)

kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat/  
etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ//

### [6.18.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.98)

vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca/  
tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā//

### [6.18.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.99)

patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato+añjanam/  
tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam//

### [6.18.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.100)

manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam/  
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ//

### [6.18.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.101)

rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca/  
kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca//

### [6.18.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.102)

tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ/  
kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye//

### [6.18.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.103)

kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā/  
eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam//

### [6.18.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.104)

ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet/  
saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ//

### [6.18.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.105)

pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā/  
pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā//

### [6.18.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.106)

rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ/  
piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ//

### [6.18.106\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18.106_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭadaśo+adhyāyaḥ //18//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.150.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.3.43.42) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.3.37) — Viśvanātha, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.18) · Pramāṇa
