The Compendium of Suśruta 6.19: ekonaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.19
- Language
- Sanskrit
ekonaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
6.19.1
athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.19.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.19.3
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān/
nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam//
6.19.4
dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogai/
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset//
6.19.5
sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ/
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena//
6.19.6
sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayattu/
syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam//
6.19.7
vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca/
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam//
6.19.8
netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca/
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ//
6.19.9
stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbalākṣivartmabhava eva kukūṇako+anyaḥ/
mṛdnāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam//
6.19.10
sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca/
kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt//
6.19.11
taṃ vāmayettu madhusaindhavasaṃprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām//
6.19.12
syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta/
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ//
6.19.13
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi/
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā++āhurapi ca triphalāvipakvam//
6.19.14
nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni/
syādañjanaṃ madhurasāmadhukāmrakairvā kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā+api dagdham//
6.19.15
vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā/
nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo+añjanamaṃśatulyam//
6.19.16
srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena/
syande kaphādabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo+akṣigadaṃ jighāṃsuḥ//
6.19.17
samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam/
vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi//
6.19.18
sahasrairapi vā proktamarthamalpamatirnaraḥ/
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ//
6.19.19
tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam/
kuśalenābhipannaṃ tadbahudhā+abhiprarohati//
6.19.20
tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā/
sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā//
6.19.20_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo+adhyāyaḥ //19//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit