<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.19

# The Compendium of Suśruta 6.19: ekonaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.19

- **Language:** Sanskrit

### ekonaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [6.19.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.1)

athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.19.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.19.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.3)

abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān/  
nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam//

### [6.19.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.4)

dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogai/  
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset//

### [6.19.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.5)

sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ/  
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena//

### [6.19.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.6)

sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayattu/  
syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam//

### [6.19.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.7)

vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca/  
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam//

### [6.19.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.8)

netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca/  
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ//

### [6.19.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.9)

stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbalākṣivartmabhava eva kukūṇako+anyaḥ/  
mṛdnāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam//

### [6.19.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.10)

sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca/  
kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt//

### [6.19.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.11)

taṃ vāmayettu madhusaindhavasaṃprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām//

### [6.19.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.12)

syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta/  
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ//

### [6.19.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.13)

jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi/  
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā++āhurapi ca triphalāvipakvam//

### [6.19.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.14)

nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni/  
syādañjanaṃ madhurasāmadhukāmrakairvā kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā+api dagdham//

### [6.19.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.15)

vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā/  
nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo+añjanamaṃśatulyam//

### [6.19.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.16)

srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena/  
syande kaphādabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo+akṣigadaṃ jighāṃsuḥ//

### [6.19.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.17)

samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam/  
vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi//

### [6.19.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.18)

sahasrairapi vā proktamarthamalpamatirnaraḥ/  
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ//

### [6.19.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.19)

tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam/  
kuśalenābhipannaṃ tadbahudhā+abhiprarohati//

### [6.19.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.20)

tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā/  
sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā//

### [6.19.20\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19.20_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo+adhyāyaḥ //19//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.151.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.19) · Pramāṇa
