<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.1

# The Compendium of Suśruta 6.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.1

- **Language:** Sanskrit

### prathamo+adhyāyaḥ/

### [6.1.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.1)

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.1.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.1.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.3)

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā/  
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare+arthānimāniti//

### [6.1.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.4)

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam/  
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ//

### [6.1.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.5)

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ/  
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ//

### [6.1.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.6)

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ/  
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ//

### [6.1.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.7)

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca/  
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca//

### [6.1.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.8)

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ/  
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva//

### [6.1.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.9)

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham/  
saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca//

### [6.1.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.10)

vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam/  
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam//

### [6.1.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.11)

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam/  
palaṃ bhuvo+agnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt//

### [6.1.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.12)

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude/  
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ//

### [6.1.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.13)

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate/  
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ//

### [6.1.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.14)

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane/  
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca//

### [6.1.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.15)

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu/  
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro+antyā yathottaram//

### [6.1.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.16)

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato+aparaḥ/  
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato+aparaḥ/  
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ//

### [6.1.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.17)

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi/  
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ//

### [6.1.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.18)

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam/  
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam//

### [6.1.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.19)

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulpamiṣyate/  
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca//

### [6.1.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.20)

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane+akṣṇoḥ sirāyutaḥ/  
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ//

### [6.1.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.21)

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ/  
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat†//

### [6.1.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.22)

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ/  
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca//

### [6.1.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.23)

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā/  
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat//

### [6.1.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.24)

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam/  
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā//

### [6.1.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.25)

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam/  
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ//

### [6.1.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.26)

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca/  
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca//

### [6.1.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.27)

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca/  
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt/  
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ//

### [6.1.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.28)

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa/  
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ//

### [6.1.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.29)

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ/  
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā//

### [6.1.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.30)

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ/  
yāpyo+atha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ//

### [6.1.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.31)

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutapryayāḥ/  
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ//

### [6.1.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.32)

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco+atha tanmayaḥ/  
abhiṣyando+adhimantho+amlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā//

### [6.1.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.33)

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati/  
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ//

### [6.1.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.34)

abhiṣyando+adhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat/  
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ//

### [6.1.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.35)

†krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ/  
śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu//

### [6.1.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.36)

raktasrāvo+ajakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam†/  
śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ//

### [6.1.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.37)

manthasyandau †kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca/  
sirājātā+añjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam//

### [6.1.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.38)

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ/  
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi//

### [6.1.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.39)

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo+alajī/  
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ//

### [6.1.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.40)

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā/  
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā//

### [6.1.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.41)

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī/  
tathā+arśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai//

### [6.1.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.42)

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca/  
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati//

### [6.1.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.43)

sanimitto+animittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau/  
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṃgrahakīrtitā†//

### [6.1.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.44)

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ/  
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ//

### [6.1.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.45)

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu/  
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau/  
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//

### [6.1.45\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1.45_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.133.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.1.p74) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.1) · Pramāṇa
