<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.21

# The Compendium of Suśruta 6.21: ekoviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.21

- **Language:** Sanskrit

### ekoviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [6.21.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.1)

athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.21.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.21.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.3)

sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam/  
avyāyāmo+aśiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam//

### [6.21.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.4)

karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayorapi/  
caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ//

### [6.21.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.5)

snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam/  
nāḍīsvedairupacaretpiṇḍasvedaistathaiva ca//

### [6.21.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.6)

bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ/  
bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ//

### [6.21.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.7)

āranālaśṛtairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ/  
kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati//

### [6.21.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.8)

mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasā+api vā/  
piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam//

### [6.21.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.9)

aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam/  
tadaṅgāraiḥ susaṃpūrṇaṃ nidadhyāchravaṇopari//

### [6.21.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.10)

yattailaṃ cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt/  
tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām//

### [6.21.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.11)

kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtairdhūpayecca tam/  
bhaktopari hitaṃ sarpirbastikarma ca pūjitam//

### [6.21.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.12)

niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ/  
mūrdhvastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane//

### [6.21.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.13)

śatapākaṃ balātailaṃ praśastaṃ cāpi bhojane/  
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca//

### [6.21.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.14)

vipacet kukkuṭavasāṃ karṇayostatprapūraṇam/  
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā//

### [6.21.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.15)

ahiṃsākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru ca/  
laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam//

### [6.21.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.16)

kalkaireṣāṃ tathā+amlaiśca pacet snehaṃ caturvidham/  
vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam//

### [6.21.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.17)

laśunārdrakaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca/  
kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe//

### [6.21.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.18)

śṛṅgaverarasaḥ kṣaudraṃ saindhavaṃ tailameva ca/  
kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham//

### [6.21.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.19)

vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak/  
sarpiḥ pacettena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ//

### [6.21.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.20)

mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍamaṣṭādaśāṅgulam/  
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ//

### [6.21.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.21)

yattailaṃ cyavate tebhyo dhṛtebhyo bhājanopari/  
jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām//

### [6.21.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.22)

kuryādevaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārale/  
matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam//

### [6.21.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.23)

arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān/  
sannidadhyāt sruhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte//

### [6.21.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.24)

puṭapākakramasvinnān pīḍayedārasāgamāt/  
sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayecchūlaśāntaye//

### [6.21.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.25)

kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ śubhaiḥ/  
sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye//

### [6.21.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.26)

karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet karṇaśūlinaḥ/  
samudraphenacūrṇena yuktyā cāpyavacūrṇayet//

### [6.21.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.27)

aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu/  
koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye//

### [6.21.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.28)

mūtreṣvamleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite bhiṣak/  
paceccaturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tacca karṇayoḥ//

### [6.21.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.29)

etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute/  
kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ//

### [6.21.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.30)

kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane tathā/  
kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ//

### [6.21.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.31)

iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau/  
tiktauṣadhānāṃ yūṣāśca svedāśca kaphanāśanāḥ//

### [6.21.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.32)

surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi/  
mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdrakayo rasaḥ//

### [6.21.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.33)

ekaikaḥ pūraṇe pathyastailaṃ teṣvapi vā kṛtam/  
tīkṣṇā mūrdhavirekāśca kavalāścātra pūjitāḥ//

### [6.21.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.34)

karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte/  
śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam//

### [6.21.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.35)

sāmānyato viśeṣeṇa† bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu/  
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet//

### [6.21.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.36)

sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye karṇapūraṇam/  
sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vā++āje payasyapi//

### [6.21.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.37)

bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ taduddhṛtam/  
punaḥ paceddaśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ//

### [6.21.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.38)

bilvāmbugāḍhaṃ tattailaṃ bādhirye karṇapūraṇam/  
vakṣyate yaḥ pratiśyāye vidhiḥ so+apyatra pūjitaḥ//

### [6.21.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.39)

vātavyādhiṣu yaścokto vidhiḥ sa ca hito bhavet/  
karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake//

### [6.21.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.40)

samānaṃ karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi/  
śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā//

### [6.21.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.41)

pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya vīkṣyāvcārayet/  
rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā//

### [6.21.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.42)

karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇaireṣāṃ ca pūraṇam/  
kvāthaṃ pañjcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam//

### [6.21.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.43)

karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha/  
sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ//

### [6.21.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.44)

yojito madhunā vā+api karṇasrāve praśasyate/  
lākṣā rasāñjanaṃ sarjaścūrṇitaṃ karṇapūraṇam//

### [6.21.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.45)

saśaivalaṃ mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam/  
kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam//

### [6.21.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.46)

tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā++āmalakaṃ madhu/  
pūraṇaṃ cātra† pathyaṃ syātkapittharasayojitam//

### [6.21.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.47)

rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam/  
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam//

### [6.21.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.48)

priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ/  
mañjiṣṭhālobhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā//

### [6.21.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.49)

pacettailaṃ tadāsrāvamavagṛhṇāti pūraṇāt/  
ghṛtaṃ rasāñjnaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam//

### [6.21.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.50)

tatpraśastaṃ cirotthe+api sāsrāve pūtikarṇake/  
nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ//

### [6.21.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.51)

pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ/  
kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayedvidhim//

### [6.21.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.52)

vārtākudhūmaśca hitaḥ sārṣapasneha eva ca/  
kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca//

### [6.21.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.53)

gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ śreṣṭhamucyate/  
chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam//

### [6.21.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.54)

karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva pūraṇam/  
vidradhau cāpi kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitam//

### [6.21.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.55)

prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca/  
śodhayetkarṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā//

### [6.21.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.56)

nāḍīsvedo+atha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam/  
vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati//

### [6.21.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.57)

atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet/  
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret//

### [6.21.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.58)

karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryātpittavisarpavat/  
karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā//

### [6.21.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.59)

śṛṅgeṇāpahareddhīmānathavā+api śalākayā/  
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam//

### [6.21.59\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21.59_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo+adhyāyaḥ //21//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.154.28) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Vīrasiṃha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimha.26.p5) — Bhoja, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.21) · Pramāṇa
