The Compendium of Suśruta 6.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.24
- Language
- Sanskrit
caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
6.24.1
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.24.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.24.3
nārīprasaṅgaḥ śiraso+abhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ/
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam//
6.24.4
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam/
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi//
6.24.5
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā+aṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā/
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ//
6.24.6
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī/
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā//
6.24.7
svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye+anilātmake/
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike//
6.24.8
kṛśo+atipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ)/
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ//
6.24.9
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ/
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ//
6.24.10
śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca/
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo+akasmādvinivartate//
6.24.11
saṃpakvo vā+apyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ/
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje//
6.24.12
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate/
tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ//
6.24.13
durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca/
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ †snigdhāstathā+aṇavaḥ//
6.24.14
kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam/
praklidyati punarnāsā puanaśca pariśuṣyati//
6.24.15
muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā/
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca//
6.24.16
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam/
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ//
6.24.17
kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ/
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān/
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ//
6.24.18
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ/
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca//
6.24.19
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito+amlairahimaṃ ca bhojyam/
niṣevyamāṇaṃ payasā++ārdrakaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ//
6.24.20
pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam/
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca//
6.24.21
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ/
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ †yavānnaṃ vijayā ca sevyā//
6.24.22
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān/
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ//
6.24.23
chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam/
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat//
6.24.24
bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham/
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ/
jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca//
6.24.25
vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam/
pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca//
6.24.26
nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam/
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam//
6.24.27
pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān/
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ//
6.24.28
drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphaistathā/
yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi//
6.24.29
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca/
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet//
6.24.30
tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam/
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā//
6.24.31
yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret/
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam//
6.24.32
śvetāmūlaṃ †sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet/
tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet//
6.24.33
saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ/
vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi//
6.24.34
sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca/
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam//
6.24.35
rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi/
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān//
6.24.36
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā/
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau//
6.24.37
tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca/
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet//
6.24.38
hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam/
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ//
6.24.39
puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi/
hime kṣīrāvaśiṣṭe+asmin ghṛtamutpādya yatnataḥ//
6.24.40
sarvagandhasitānantāmadhukaṃ† candanaṃ tathā/
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam//
6.24.41
nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati/
yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ//
6.24.42
samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet/
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān//
6.24.42_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ //24//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit