Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.24

Language
Sanskrit

caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

6.24.1

athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.24.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.24.3

nārīprasaṅgaḥ śiraso+abhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ/
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam//

6.24.4

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam/
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi//

6.24.5

śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā+aṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā/
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ//

6.24.6

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī/
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā//

6.24.7

svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye+anilātmake/
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike//

6.24.8

kṛśo+atipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ)/
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ//

6.24.9

kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ/
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ//

6.24.10

śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca/
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo+akasmādvinivartate//

6.24.11

saṃpakvo vā+apyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ/
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje//

6.24.12

raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate/
tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ//

6.24.13

durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca/
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ †snigdhāstathā+aṇavaḥ//

6.24.14

kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam/
praklidyati punarnāsā puanaśca pariśuṣyati//

6.24.15

muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā/
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca//

6.24.16

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam/
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ//

6.24.17

kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ/
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān/
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ//

6.24.18

navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ/
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca//

6.24.19

apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito+amlairahimaṃ ca bhojyam/
niṣevyamāṇaṃ payasā++ārdrakaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ//

6.24.20

pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam/
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca//

6.24.21

nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ/
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ †yavānnaṃ vijayā ca sevyā//

6.24.22

śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān/
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ//

6.24.23

chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam/
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat//

6.24.24

bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham/
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ/
jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca//

6.24.25

vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam/
pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca//

6.24.26

nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam/
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam//

6.24.27

pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān/
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ//

6.24.28

drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphaistathā/
yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi//

6.24.29

dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca/
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet//

6.24.30

tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam/
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā//

6.24.31

yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret/
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam//

6.24.32

śvetāmūlaṃ †sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet/
tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet//

6.24.33

saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ/
vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi//

6.24.34

sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca/
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam//

6.24.35

rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi/
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān//

6.24.36

mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā/
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau//

6.24.37

tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca/
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet//

6.24.38

hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam/
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ//

6.24.39

puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi/
hime kṣīrāvaśiṣṭe+asmin ghṛtamutpādya yatnataḥ//

6.24.40

sarvagandhasitānantāmadhukaṃ† candanaṃ tathā/
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam//

6.24.41

nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati/
yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ//

6.24.42

samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet/
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān//

6.24.42_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ //24//

Commentaries (1)

Linked texts (2)