<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.24

# The Compendium of Suśruta 6.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.24

- **Language:** Sanskrit

### caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [6.24.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.1)

athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.24.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.24.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.3)

nārīprasaṅgaḥ śiraso+abhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ/  
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam//

### [6.24.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.4)

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam/  
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi//

### [6.24.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.5)

śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā+aṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā/  
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ//

### [6.24.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.6)

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī/  
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā//

### [6.24.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.7)

svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye+anilātmake/  
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike//

### [6.24.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.8)

kṛśo+atipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ)/  
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ//

### [6.24.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.9)

kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ/  
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ//

### [6.24.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.10)

śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca/  
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo+akasmādvinivartate//

### [6.24.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.11)

saṃpakvo vā+apyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ/  
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje//

### [6.24.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.12)

raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate/  
tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ//

### [6.24.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.13)

durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca/  
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ †snigdhāstathā+aṇavaḥ//

### [6.24.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.14)

kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam/  
praklidyati punarnāsā puanaśca pariśuṣyati//

### [6.24.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.15)

muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā/  
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca//

### [6.24.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.16)

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam/  
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ//

### [6.24.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.17)

kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ/  
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān/  
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ//

### [6.24.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.18)

navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ/  
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca//

### [6.24.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.19)

apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito+amlairahimaṃ ca bhojyam/  
niṣevyamāṇaṃ payasā++ārdrakaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ//

### [6.24.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.20)

pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam/  
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca//

### [6.24.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.21)

nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ/  
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ †yavānnaṃ vijayā ca sevyā//

### [6.24.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.22)

śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān/  
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ//

### [6.24.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.23)

chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam/  
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat//

### [6.24.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.24)

bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham/  
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ/  
jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca//

### [6.24.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.25)

vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam/  
pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca//

### [6.24.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.26)

nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam/  
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam//

### [6.24.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.27)

pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān/  
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ//

### [6.24.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.28)

drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphaistathā/  
yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi//

### [6.24.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.29)

dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca/  
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet//

### [6.24.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.30)

tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam/  
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā//

### [6.24.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.31)

yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret/  
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam//

### [6.24.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.32)

śvetāmūlaṃ †sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet/  
tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet//

### [6.24.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.33)

saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ/  
vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi//

### [6.24.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.34)

sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca/  
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam//

### [6.24.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.35)

rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi/  
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān//

### [6.24.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.36)

mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā/  
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau//

### [6.24.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.37)

tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca/  
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet//

### [6.24.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.38)

hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam/  
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ//

### [6.24.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.39)

puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi/  
hime kṣīrāvaśiṣṭe+asmin ghṛtamutpādya yatnataḥ//

### [6.24.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.40)

sarvagandhasitānantāmadhukaṃ† candanaṃ tathā/  
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam//

### [6.24.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.41)

nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati/  
yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ//

### [6.24.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.42)

samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet/  
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān//

### [6.24.42\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24.42_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ //24//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.157.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p2101) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- [Vīrasiṃha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimha.26.p10) — Bhoja, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.24) · Pramāṇa
