Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.26: ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.26

Language
Sanskrit

ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

6.26.1

athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.26.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.26.3

vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge+anilātmake/
payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā//

6.26.4

mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān/
kaṭūṣṇāṃśca† sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet//

6.26.5

pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā+api mānavaḥ/
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret//

6.26.6

tatsiddhaiḥ pāyasairvā+api sukhoṣṇairlepayecchiraḥ/
†svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ//

6.26.7

candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ/
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam//

6.26.8

varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet/
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet//

6.26.9

tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ/
tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram//

6.26.10

dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak/
pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane//

6.26.11

vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā/
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ//

6.26.12

pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet/
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ//

6.26.13

kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ/
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ//

6.26.14

†vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ/
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ//

6.26.15

madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca/
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ//

6.26.16

kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā/
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam//

6.26.17

bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam/
madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram//

6.26.18

pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam/
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ//

6.26.19

śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/
acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ//

6.26.20

śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet/
iṅgudasya tvacā vā+api meṣaśṛṅgasya† vā bhiṣak//

6.26.21

ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet/
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ//

6.26.22

saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ/
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ//

6.26.23

yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam/
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ//

6.26.24

śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ/
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi//

6.26.25

kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ/
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam//

6.26.26

kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ/
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā//

6.26.27

nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ/
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ//

6.26.28

teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ/
hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ//

6.26.29

kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret/
pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet//

6.26.30

bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca/
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam//

6.26.31

bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam/
tathā+ardhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet//

6.26.32

śirīṣamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ/
vaṃśamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ//

6.26.33

avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ/
madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ//

6.26.34

manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā/
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam//

6.26.35

sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam/
sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ//

6.26.36

eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake/
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo† vidhiḥ//

6.26.37

sirāvyadhaśca kartavyo+anantavātapraśāntaye/
āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ//

6.26.38

madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam/
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake//

6.26.39

jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate/
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam//

6.26.40

dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet/
mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām//

6.26.41

śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet/
avapīḍaśca deyo+atra sūryāvartanivāraṇaḥ//

6.26.42

kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān/
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet//

6.26.43

paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet/
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak//

6.26.44

paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ/
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ//

6.26.45

ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu/
iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ//

6.26.46

etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ/
asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//

6.26.46_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaṅviṃśo+adhyāyaḥ //26//

Commentaries (1)

Linked texts (2)