The Compendium of Suśruta 6.26: ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.26
- Language
- Sanskrit
ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
6.26.1
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.26.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.26.3
vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge+anilātmake/
payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā//
6.26.4
mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān/
kaṭūṣṇāṃśca† sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet//
6.26.5
pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā+api mānavaḥ/
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret//
6.26.6
tatsiddhaiḥ pāyasairvā+api sukhoṣṇairlepayecchiraḥ/
†svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ//
6.26.7
candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ/
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam//
6.26.8
varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet/
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet//
6.26.9
tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ/
tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram//
6.26.10
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak/
pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane//
6.26.11
vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā/
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ//
6.26.12
pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet/
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ//
6.26.13
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ/
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ//
6.26.14
†vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ/
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ//
6.26.15
madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca/
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ//
6.26.16
kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā/
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam//
6.26.17
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam/
madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram//
6.26.18
pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam/
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ//
6.26.19
śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/
acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ//
6.26.20
śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet/
iṅgudasya tvacā vā+api meṣaśṛṅgasya† vā bhiṣak//
6.26.21
ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet/
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ//
6.26.22
saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ/
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ//
6.26.23
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam/
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ//
6.26.24
śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ/
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi//
6.26.25
kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ/
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam//
6.26.26
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ/
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā//
6.26.27
nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ/
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ//
6.26.28
teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ/
hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ//
6.26.29
kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret/
pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet//
6.26.30
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca/
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam//
6.26.31
bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam/
tathā+ardhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet//
6.26.32
śirīṣamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ/
vaṃśamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ//
6.26.33
avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ/
madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ//
6.26.34
manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā/
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam//
6.26.35
sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam/
sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ//
6.26.36
eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake/
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo† vidhiḥ//
6.26.37
sirāvyadhaśca kartavyo+anantavātapraśāntaye/
āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ//
6.26.38
madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam/
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake//
6.26.39
jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate/
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam//
6.26.40
dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet/
mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām//
6.26.41
śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet/
avapīḍaśca deyo+atra sūryāvartanivāraṇaḥ//
6.26.42
kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān/
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet//
6.26.43
paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet/
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak//
6.26.44
paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ/
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ//
6.26.45
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu/
iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ//
6.26.46
etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ/
asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//
6.26.46_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaṅviṃśo+adhyāyaḥ //26//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit