<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.26

# The Compendium of Suśruta 6.26: ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.26

- **Language:** Sanskrit

### ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [6.26.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.1)

athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.26.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.26.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.3)

vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge+anilātmake/  
payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā//

### [6.26.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.4)

mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān/  
kaṭūṣṇāṃśca† sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet//

### [6.26.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.5)

pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā+api mānavaḥ/  
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret//

### [6.26.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.6)

tatsiddhaiḥ pāyasairvā+api sukhoṣṇairlepayecchiraḥ/  
†svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ//

### [6.26.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.7)

candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ/  
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam//

### [6.26.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.8)

varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet/  
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet//

### [6.26.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.9)

tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ/  
tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram//

### [6.26.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.10)

dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak/  
pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane//

### [6.26.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.11)

vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā/  
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ//

### [6.26.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.12)

pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet/  
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ//

### [6.26.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.13)

kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ/  
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ//

### [6.26.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.14)

†vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ/  
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ//

### [6.26.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.15)

madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca/  
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ//

### [6.26.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.16)

kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā/  
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam//

### [6.26.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.17)

bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam/  
madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram//

### [6.26.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.18)

pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam/  
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ//

### [6.26.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.19)

śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/  
acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ//

### [6.26.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.20)

śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet/  
iṅgudasya tvacā vā+api meṣaśṛṅgasya† vā bhiṣak//

### [6.26.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.21)

ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet/  
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ//

### [6.26.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.22)

saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ/  
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ//

### [6.26.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.23)

yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam/  
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ//

### [6.26.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.24)

śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ/  
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi//

### [6.26.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.25)

kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ/  
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam//

### [6.26.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.26)

kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ/  
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā//

### [6.26.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.27)

nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ/  
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ//

### [6.26.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.28)

teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ/  
hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ//

### [6.26.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.29)

kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret/  
pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet//

### [6.26.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.30)

bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca/  
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam//

### [6.26.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.31)

bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam/  
tathā+ardhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet//

### [6.26.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.32)

śirīṣamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ/  
vaṃśamūlakaphalairavapīḍo+anayorhitaḥ//

### [6.26.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.33)

avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ/  
madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ//

### [6.26.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.34)

manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā/  
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam//

### [6.26.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.35)

sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam/  
sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ//

### [6.26.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.36)

eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake/  
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo† vidhiḥ//

### [6.26.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.37)

sirāvyadhaśca kartavyo+anantavātapraśāntaye/  
āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ//

### [6.26.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.38)

madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam/  
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake//

### [6.26.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.39)

jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate/  
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam//

### [6.26.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.40)

dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet/  
mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām//

### [6.26.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.41)

śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet/  
avapīḍaśca deyo+atra sūryāvartanivāraṇaḥ//

### [6.26.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.42)

kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān/  
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet//

### [6.26.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.43)

paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet/  
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak//

### [6.26.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.44)

paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ/  
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ//

### [6.26.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.45)

ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu/  
iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ//

### [6.26.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.46)

etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ/  
asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//

### [6.26.46\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26.46_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaṅviṃśo+adhyāyaḥ //26//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.159.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.80.22) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p2193) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.26) · Pramāṇa
