The Compendium of Suśruta 6.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.3
- Language
- Sanskrit
tṛtīyo+adhyāyaḥ/
6.3.1
athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.3.3
pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ/
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ//
6.3.4
†vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān/
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata//
6.3.5
utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā/
tathā+arśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā//
6.3.6
bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ/
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca//
6.3.7
praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat/
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam//
6.3.8
lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca/
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ//
6.3.9
nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe/
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge+adho vartmanaśca† yā//
6.3.10
vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā/
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā †yāstu vartmajāḥ//
6.3.11
†ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ/
srāviṇyaḥ †kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ/
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ//
6.3.12
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā/
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā//
6.3.13
†ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ/
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate//
6.3.14
dīrgho+aṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ/
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ//
6.3.15
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā/
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā+añjananāmikā//
6.3.16
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ/
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat//
6.3.17
kaṇḍūmatā+alpatodena vartmaśophena yo naraḥ/
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ//
6.3.18
mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca/
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet//
6.3.19
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā/
tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ//
6.3.20
yadvartma bāhyato+anyaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam/
dāhakaṇḍūparikledi† śyāvavartmeti tanmatam//
6.3.21
arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi/
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate//
6.3.22
yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ/
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat//
6.3.23
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate/
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā+arujam//
6.3.24
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam/
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam//
6.3.25
nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ/
†cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ//
6.3.26
chinnāśchinā vivardhante vartmasthā mṛdavo+aṅkurāḥ/
dāhakaṇḍūrujopetāste+arśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ†//
6.3.27
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo+arujaḥ/
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ//
6.3.28
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam/
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam//
6.3.29
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca/
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate//
6.3.30
uddhṛtairuddhṛtaiḥ† śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate/
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate//
6.3.30_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit