<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.39

# The Compendium of Suśruta 6.39: ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.39

- **Language:** Sanskrit

### ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.39.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.1)

athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.39.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.39.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.3)

yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani/  
yato+amaratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt//

### [6.39.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.4)

śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ/  
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param//

### [6.39.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.5)

samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara/  
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati//

### [6.39.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.6)

upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ/  
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt//

### [6.39.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.7)

tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān/  
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā//

### [6.39.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.8)

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ/  
jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ//

### [6.39.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.9)

rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ/  
taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate//

### [6.39.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.10)

janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam†/  
ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ//

### [6.39.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.11)

ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam/  
karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānusādapi//

### [6.39.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.12)

punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate/  
tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram//

### [6.39.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.13)

śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ/  
svedāvarodhaḥ† santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā//

### [6.39.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.14)

vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ/  
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca//

### [6.39.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.15)

anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ/  
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ//

### [6.39.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.16)

vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi/  
duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā//

### [6.39.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.17)

sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām/  
srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam//

### [6.39.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.18)

nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam/  
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam//

### [6.39.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.19)

janayatyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu/  
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām//

### [6.39.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.20)

vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ/  
śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt//

### [6.39.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.21)

oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā†/  
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā//

### [6.39.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.22)

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā+ahitaiḥ/  
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate//

### [6.39.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.23)

tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ/  
vikṣipyamāṇo+antaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ//

### [6.39.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.24)

ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ/  
bhavatyatyuṣṇagātraśca †jvaritastena cocyate//

### [6.39.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.25)

śramo+aratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ/  
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu//

### [6.39.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.26)

jṛmbhā+aṅgamardo gurutā romaharṣo+arucistamaḥ/  
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare//

### [6.39.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.27)

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā+atyarthaṃ samīraṇāt/  
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnannābhinandanam//

### [6.39.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.28)

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/  
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ//

### [6.39.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.29)

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam/  
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca//

### [6.39.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.30)

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā/  
jṛmbhā++ādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare//

### [6.39.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.31)

vegastīkṣṇo+atisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ/  
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate//

### [6.39.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.32)

pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā/  
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca//

### [6.39.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.33)

gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo+atinidratā/  
srotorodho †rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā//

### [6.39.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.34)

nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo+avipākatā/  
pratiśyāyo+aruciḥ kāsaḥ kaphaje+akṣṇośca† śuklatā//

### [6.39.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.35)

nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā+aruciḥ/  
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā//

### [6.39.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.36)

paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā/  
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ//

### [6.39.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.37)

nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau/  
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ//

### [6.39.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.38)

svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ/  
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu//

### [6.39.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.39)

nātyuṣṇaśīto+alpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ/  
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ//

### [6.39.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.40)

sāsro nirbhugnahṛdayo† bhaktadveṣī hataprabhaḥ/  
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ//

### [6.39.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.41)

tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare/  
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ//

### [6.39.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.42)

nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam/  
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare//

### [6.39.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.43)

ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt/  
sa gātrastambhaśītābhyāṃ †śayanepsuracetanaḥ//

### [6.39.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.44)

api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān/  
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ//

### [6.39.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.45)

ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhisak/  
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe+api vā//

### [6.39.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.46)

punardhorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā/  
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ//

### [6.39.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.47)

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā/  
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo+arucistathā//

### [6.39.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.48)

parvbhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ/  
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravameva ca//

### [6.39.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.49)

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam/  
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ//

### [6.39.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.50)

liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso+arucistṛṣā/  
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ//  
(/  
jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ/  
tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike//  
śūlakāsakakotkleśaśītavepathupīnasāḥ/  
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave//  
śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ/  
kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike//)

### [6.39.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.51)

†kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām/  
doṣaḥ svalpo+api saṃvṛddho dehināmanileritaḥ//

### [6.39.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.52)

satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān/  
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi//

### [6.39.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.53)

ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate/  
tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ† kuryājjvaraṃ nṛṇām//

### [6.39.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.54)

tathā pralepako jñeyaḥ† śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ/  
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt//

### [6.39.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.55)

kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭan dvitricaturṣu vā/  
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān//

### [6.39.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.56)

paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ/  
āgantuścanubandho hi prāyaśo viṣamajvare//

### [6.39.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.57)

vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ† cāpi caturthakaṃ ca/  
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti//

### [6.39.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.58)

pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ/  
mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu//

### [6.39.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.59)

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare/  
tayoḥ †praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca//

### [6.39.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.60)

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca/  
praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi//

### [6.39.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.61)

dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau/  
dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ//

### [6.39.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.62)

prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu† yaḥ/  
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā//

### [6.39.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.63)

prasahya viṣamo+abhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ/  
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati//

### [6.39.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.64)

†glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate/  
vege tu samatikrānte gato+ayamiti lakṣyate//

### [6.39.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.65)

dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate/  
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ//

### [6.39.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.66)

doṣo+alpo+ahitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ/  
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram//

### [6.39.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.67)

†satataṃ rasaraktasthaḥ so+anyedyuḥ piśitāśritaḥ/  
medogatastṛtīye+ahni tvasthimajjagataḥ punaḥ//

### [6.39.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.68)

kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram/  
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram//

### [6.39.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.69)

saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā/  
santatyā yo+avisargī syātsantataḥ sa nigadyate//

### [6.39.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.70)

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate/  
anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate//

### [6.39.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.71)

tṛtīyakastṛtīye+ahni caturthe+ahni caturthakaḥ/  
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ/  
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite+ahani//

### [6.39.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.72)

velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ/  
(†vātenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ//

### [6.39.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.73)

vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān/  
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ//

### [6.39.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.74)

vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate/  
doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro+asya vai//

### [6.39.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.75)

vegahānau praśāmyeta yathā+ambhaḥ sāgare tathā/  
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate//

### [6.39.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.76)

yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram/  
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ//

### [6.39.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.77)

abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ/  
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ//

### [6.39.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.78)

kāmaje cittavibhraṃśastandrā++ālasyamarocakaḥ/  
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati//

### [6.39.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.79)

bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ/  
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate//

### [6.39.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.80)

bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam/  
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito+anilaḥ//

### [6.39.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.81)

pūrayitvā+akhilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam/  
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā//

### [6.39.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.82)

jvaro+aparaḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ/  
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate//

### [6.39.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.83)

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau/  
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate//

### [6.39.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.84)

raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau/  
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām//

### [6.39.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.85)

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā/  
†ūṣmā+antardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare//

### [6.39.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.86)

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca/  
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā//

### [6.39.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.87)

bhedo+asthnāṃ kuñcanaṃ(kuñcajanaṃ) śvāso virekaśchardireva ca/  
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare//

### [6.39.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.88)

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā/  
antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage/  
maraṇaṃ prāpruyāttatra śukrasthānagate jvare//

### [6.39.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.89)

śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ/  
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam//

### [6.39.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.90)

kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ/  
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā//

### [6.39.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.91)

tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān/  
samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet//

### [6.39.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.92)

dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam/  
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā//

### [6.39.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.93)

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca/  
hataprabhendriyaṃ †kṣīṇamarocakanipīḍitam//

### [6.39.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.94)

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet/  
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ//

### [6.39.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.95)

jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ/  
kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca//

### [6.39.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.96)

tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate/  
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate//

### [6.39.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.97)

jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān/  
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham//

### [6.39.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.98)

vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam/  
mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate//

### [6.39.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.99)

sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet/  
asnehanīyo+aśodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā//

### [6.39.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.100)

rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat/  
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam//

### [6.39.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.101)

āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param/  
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ//

### [6.39.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.102)

kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃargamācaret/  
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā//

### [6.39.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.103)

alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ/  
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam//

### [6.39.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.104)

jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam/  
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā+asahaṃ laghum//

### [6.39.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.105)

prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam/  
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ//

### [6.39.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.106)

upadravāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt/  
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam//

### [6.39.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.107)

kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam/  
taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā//

### [6.39.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.108)

sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate/  
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam//

### [6.39.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.109)

gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ/  
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā//

### [6.39.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.110)

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā/  
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare//

### [6.39.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.111)

†laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate/  
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ//

### [6.39.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.112)

kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret/  
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare//

### [6.39.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.113)

sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam/  
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam//

### [6.39.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.114)

dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet/  
pītāmburlaṅghito bhukto+ajīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ//

### [6.39.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.115)

(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca/  
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato+ayathā†//) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca/  
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham//

### [6.39.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.116)

doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam/  
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ//

### [6.39.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.117)

doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā/  
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto+aratiḥ//

### [6.39.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.118)

svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam/  
mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ//

### [6.39.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.119)

liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ/  
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham//

### [6.39.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.120)

daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ/  
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite//

### [6.39.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.121)

acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ/  
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram//

### [6.39.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.122)

śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram/  
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā//

### [6.39.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.123)

atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat/  
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ//

### [6.39.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.124)

acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam/  
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam//

### [6.39.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.125)

viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca/  
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ//

### [6.39.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.126)

prakkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā/  
virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam//

### [6.39.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.127)

kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare/  
pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye//

### [6.39.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.128)

saruje+anilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam/  
kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam//

### [6.39.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.129)

śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam/  
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam//

### [6.39.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.130)

durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet/  
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ//

### [6.39.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.131)

amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca pavane tūrdhvamāgate/  
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet//

### [6.39.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.132)

pippālīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām/  
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm//

### [6.39.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.133)

śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati/  
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet//

### [6.39.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.134)

kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret/  
upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite//

### [6.39.135](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.135)

klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram/  
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam//

### [6.39.136](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.136)

sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam/  
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare//

### [6.39.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.137)

dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam/  
mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite//

### [6.39.138](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.138)

sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ/  
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike//

### [6.39.139](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.139)

†hrasvamūlakayūṣastu vātaśleṣmādhike hitaḥ/  
paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake//

### [6.39.140](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.140)

dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā+arditam/  
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca//

### [6.39.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.141)

kaphapittaparītasya grīṣme+asṛkpittinastathā/  
madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret//

### [6.39.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.142)

yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ/  
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam//

### [6.39.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.143)

savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite/  
kṛśo+alpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ//

### [6.39.144](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.144)

vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī/  
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet//

### [6.39.145](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.145)

†tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam/  
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam//

### [6.39.146](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.146)

vegāpāye+anyathā taddhi jvaravegābhivardhanam/  
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet//

### [6.39.147](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.147)

annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate+athavā/  
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca//

### [6.39.148](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.148)

tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam/  
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana//

### [6.39.149](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.149)

na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā/  
saṃtataṃ viṣamaṃ vā+api kṣīṇasya sucirotthitam//

### [6.39.150](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.150)

jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret/  
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān//

### [6.39.151](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.151)

āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet/  
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam//

### [6.39.152](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.152)

karkāṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam/  
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet//

### [6.39.153](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.153)

lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān/  
kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān//

### [6.39.154](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.154)

māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ †jvaritānāṃ pradāpayet/  
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā//

### [6.39.155](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.155)

gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ/  
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ//

### [6.39.156](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.156)

tadaite+api hi śasyante mātrākālopapāditāḥ/  
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca//

### [6.39.157](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.157)

(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ)/  
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca//

### [6.39.158](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.158)

sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī/  
tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ//

### [6.39.159](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.159)

anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ/  
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvameva ca//

### [6.39.160](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.160)

śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ/  
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet//

### [6.39.161](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.161)

muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ/  
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ//

### [6.39.162](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.162)

tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat/  
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//

### [6.39.163](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.163)

jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ/  
niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet//

### [6.39.164](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.164)

arocake gātrasāde vaivarṇye+aṅgamalādiṣu/  
śāntajvaro+api śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ//

### [6.39.165](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.165)

na jātu †snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam/  
tena saṃdūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ//

### [6.39.166](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.166)

cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ/  
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret//

### [6.39.167](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.167)

strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ/  
tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit//

### [6.39.168](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.168)

ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me/  
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā//

### [6.39.169](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.169)

pippalīsārivādrākṣāśatapuṣoāhareṇubhiḥ/  
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram//

### [6.39.170](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.170)

śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu/  
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam//

### [6.39.171](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.171)

śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham/  
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ//

### [6.39.172](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.172)

kustumburūṇi naladaṃ †mustaṃ caivāpsu sādhayet/  
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho+anilādhike//

### [6.39.173](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.173)

drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ/  
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare//

### [6.39.174](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.174)

guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ/  
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo+anilakṛtaṃ jvaram//

### [6.39.175](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.175)

ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet/  
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ//

### [6.39.176](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.176)

śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram/  
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram//

### [6.39.177](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.177)

sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam/  
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam//

### [6.39.178](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.178)

guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā/  
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ//

### [6.39.179](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.179)

drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ/  
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ//

### [6.39.180](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.180)

suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca/  
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam//

### [6.39.181](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.181)

vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati/  
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ//

### [6.39.182](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.182)

antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ/  
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam//

### [6.39.183](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.183)

yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kaśmarīphalam/  
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ//

### [6.39.184](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.184)

kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ/  
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet//

### [6.39.185](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.185)

keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam/  
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā//

### [6.39.186](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.186)

vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam/  
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca//

### [6.39.187](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.187)

kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare/  
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī//

### [6.39.188](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.188)

kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram/  
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām//

### [6.39.189](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.189)

kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam/  
pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare//

### [6.39.190](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.190)

sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ/  
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram//

### [6.39.191](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.191)

mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī/  
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ//

### [6.39.192](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.192)

rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ/  
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle+avacāritaḥ//

### [6.39.193](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.193)

nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca/  
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam//

### [6.39.194](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.194)

niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam/  
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe//

### [6.39.195](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.195)

hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje/  
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca//

### [6.39.196](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.196)

kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram/  
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ//

### [6.39.197](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.197)

kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram/  
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ//

### [6.39.198](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.198)

kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje/  
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā//

### [6.39.199](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.199)

pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam/  
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm//

### [6.39.200](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.200)

niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet/  
rāsnā vṛṣo+atha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha//

_First 200 of 326 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39)_

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.172.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (10)

- [Hārītasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.66) — Hārīta, Sanskrit
- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.4.3.33) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.81.23) — Trimalla, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.83.24) — Trimalla, Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.5.13) — Sanskrit
- [Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratimirabhaskara.12.21) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- [Śivatattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.rajadharma.sivatattvaratnakara.74.134) — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- [Śivattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.sivattvaratnakara.74.134) — Basava, Sanskrit
- [Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.arogyacintamani-damodara.99.12) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.2.p3) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39) · Pramāṇa
