<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.3

# The Compendium of Suśruta 6.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.3

- **Language:** Sanskrit

### tṛtīyo+adhyāyaḥ/

### [6.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.1)

athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.3.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.3)

pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ/  
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ//

### [6.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.4)

†vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān/  
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata//

### [6.3.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.5)

utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā/  
tathā+arśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā//

### [6.3.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.6)

bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ/  
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca//

### [6.3.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.7)

praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat/  
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam//

### [6.3.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.8)

lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca/  
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ//

### [6.3.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.9)

nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe/  
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge+adho vartmanaśca† yā//

### [6.3.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.10)

vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā/  
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā †yāstu vartmajāḥ//

### [6.3.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.11)

†ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ/  
srāviṇyaḥ †kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ/  
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ//

### [6.3.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.12)

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā/  
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā//

### [6.3.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.13)

†ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ/  
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate//

### [6.3.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.14)

dīrgho+aṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ/  
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ//

### [6.3.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.15)

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā/  
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā+añjananāmikā//

### [6.3.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.16)

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ/  
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat//

### [6.3.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.17)

kaṇḍūmatā+alpatodena vartmaśophena yo naraḥ/  
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ//

### [6.3.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.18)

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca/  
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet//

### [6.3.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.19)

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā/  
tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ//

### [6.3.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.20)

yadvartma bāhyato+anyaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam/  
dāhakaṇḍūparikledi† śyāvavartmeti tanmatam//

### [6.3.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.21)

arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi/  
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate//

### [6.3.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.22)

yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ/  
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat//

### [6.3.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.23)

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate/  
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā+arujam//

### [6.3.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.24)

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam/  
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam//

### [6.3.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.25)

nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ/  
†cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ//

### [6.3.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.26)

chinnāśchinā vivardhante vartmasthā mṛdavo+aṅkurāḥ/  
dāhakaṇḍūrujopetāste+arśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ†//

### [6.3.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.27)

apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo+arujaḥ/  
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ//

### [6.3.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.28)

śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam/  
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam//

### [6.3.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.29)

doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca/  
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate//

### [6.3.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.30)

uddhṛtairuddhṛtaiḥ† śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate/  
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate//

### [6.3.30\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3.30_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.135.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.3) · Pramāṇa
