Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.40: catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.40

Language
Sanskrit

catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

6.40.1

athāto+atīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.40.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.40.3

gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ/
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ//

6.40.4

snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt/
śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt//

6.40.5

jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ/
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate//

6.40.6

saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ/
vṛddho+atīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ//

6.40.7

ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ/
kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat//

6.40.8

doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti/
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ//

6.40.9

viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi/
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro+antrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrugaṅghaḥ//

6.40.10

varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena/
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho+atitīkṣṇam//

6.40.11

pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ/
tandrānidrāgauravotkleśasadīvegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko+api bhūyaḥ//

6.40.12

śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā/
tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ//

6.40.13

sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ/
taistairbhāvaiḥ paktimāvidhya(āviśya)jantoḥ//

6.40.14

koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam/
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt//

6.40.15

śokotpanno duścikitsyo+atimātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ/
āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ saṃpraduṣṭāḥ sabhaktam//

6.40.16

nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti/

6.40.17

saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati/
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ †cāmasaṃjñakam//

6.40.18

etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu/
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet//

6.40.19

sarpirbhedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat/
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham//

6.40.20

rājīmadvā candrakaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam/
hanyādetadyat pratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ//

6.40.21

asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātamupadrutam/
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet//

6.40.22

śarīriṇāmatīsāraḥ saṃbhūto yena kenacit/
doṣāṇāmeva liṅgāni kadācinnātivartate//

6.40.23

snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ/
visūcikānimittastu cānyo+ajīrṇanimittajaḥ/
viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ//

6.40.24

āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ/
ataḥ sarve+atisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ//

6.40.25

†tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām/
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ//

6.40.26

athavā vāmayitvā++āme śūlādhmānanipīḍitam/
pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret//

6.40.27

kāryaṃ ca vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam/
khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet//

6.40.28

anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati/
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ//

6.40.29

āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām/
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān//

6.40.30

plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān/
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān//

6.40.31

saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo+atisāryate/
doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet//

6.40.32

yo+atidravaṃ prabhūtaṃ ca purīṣamatisāryate/
tasyādau vamanaṃ kuryāt paścāllaṅghanapācanam//

6.40.33

stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo+atisāryate/
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet//

6.40.34

āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanameva vā/
yogāścātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ//

6.40.35

kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ/
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ//

6.40.36

abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā/
nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvameva ca//

6.40.37

mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣā+abhayā/
abhayā+ativiṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā//

6.40.38

citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī/
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham//

6.40.39

mūrvā nirdahanī pāṭhā tryūṣaṇaṃ gajapippalī/
siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī//

6.40.40

elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ/
meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca//

6.40.41

vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā/
aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī//

6.40.42

pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam/
paṭolaṃ(paṭolī) dīpyako bilvaṃ haridre devadāru ca//

6.40.43

viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā/
vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī//

6.40.44

hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca/
nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam//

6.40.45

mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ/
prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime//

6.40.46

dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā/
niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān//

6.40.47

payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi/
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlameva ca//

6.40.48

nikhilenopadiṣṭo+ayaṃ vidhirāmopaśāntaye/
harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām//

6.40.49

pibet sukhāmbunā janturāmātisārapīḍitaḥ/
paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram//

6.40.50

mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvā+api sukhāmbunā/
śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā//

6.40.51

lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī/
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca//

6.40.52

hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ/
hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau//

6.40.53

vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo+ayaṃ paramo mataḥ/
ete sukhāmbunā yogā deyāḥ paśca satāṃ matāḥ//

6.40.54

nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo+anilaḥ/
stokaṃ stokaṃ rujāmacca saśūlaṃ yo+atisāryate//

6.40.55

sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibedghṛtam/
kṣīranāgaracāṅgarīkoladadhyamlasādhitam//

6.40.56

sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye/
dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ//

6.40.57

sabilvapippalīmūladāḍimairvā ruganvitaiḥ/
nikhilo vidhirukto+ayaṃ vātaśleṣmopaśāntaye//

6.40.58

tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak/
yathoktamupavāsānte yavāgūśca praśasyate//

6.40.59

balayoraṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca/
śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ//

6.40.60

mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdravyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ/
mṛdubhirdīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam//

6.40.61

haridrātiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam/
rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca//

6.40.62

pāṭhā guḍūcī bhūnimbastathaiva kaṭurohiṇī/
etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ//

6.40.63

mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam/
dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam//

6.40.64

candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham/
mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam//

6.40.65

pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam/
phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ †ghanaṃ vacā//

6.40.66

ṣaḍete+abhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ/
bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ/
kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam//

6.40.67

madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ/
kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ//

6.40.68

yadā pakvo+apyatīsāraḥ sarasyeva muhurmuhuḥ/
grahaṇyā mārdavājjantostatra saṃstambhanaṃ hitam//

6.40.69

samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam/
śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau//

6.40.70

āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ/
madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca//

6.40.71

catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ/
uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā//

6.40.72

maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam/
lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet//

6.40.73

padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca/
pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram//

6.40.74

kacchurāmūlakalkaṃ vā+apyudumbaraphalopamam/
payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram//

6.40.75

pakvātisāraṃ yogo+ayaṃ jayetpītaḥ saśoṇitam/
nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam//

6.40.76

naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayedghṛtam/
balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam//

6.40.77

madhūkṣitaṃ samadhukaṃ pibecchūlairabhidrutaḥ/
dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam//

6.40.78

sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam/
dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam//

6.40.79

sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimairvā rugarditaḥ/
payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibecchūlairabhidrutaḥ//

6.40.80

sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam/
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam//

6.40.81

nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret/
tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam//

6.40.82

kāśmarīpadmapatraiścāveṣṭya sūtreṇa saṃdṛḍham/
mṛdā+avaliptaṃ sukṛtamaṅgāreṣvavakūlayet//

6.40.83

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ/
śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye//

6.40.84

jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dravyeṣu sādhayet/
tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet//

6.40.85

nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet/
rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam//

6.40.86

śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye/
lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān//

6.40.87

taṇḍulodakasṃpiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān/
pūrvavat kūlitāttasmādrasamādāya śītalam//

6.40.88

madhvāktaṃ pāyayeccaitat kaphapittodarāmaye/
evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnaṃ vidhānavat//

6.40.89

puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān/
bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam//

6.40.90

kauṭajaṃ phāṇitaṃ vā+api hantyatīsāramojasā/
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam//

6.40.91

pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ/
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī//

6.40.92

aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān/
āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddravām//

6.40.93

eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam/
rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā//

6.40.94

dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā/
saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ//

6.40.95

madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā/
atīsāraṃ nihanyuśca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ//

6.40.96

tadvallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlameva tu/
badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ//

6.40.97

śarkarākṣaudrasaṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam/
etaireva yavāgūṃśca ṣaḍān yūṣāṃśca kārayet//

6.40.98

pānīyāni ca tṛṣṇāsu dravyeṣveteṣu buddhimān/
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñitam//

6.40.99

niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam/
vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ//

6.40.100

saraktapittaśca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ/
yathā+amṛtaṃ yathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam//

6.40.101

cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam/
doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmātpathyatamaṃ smṛtam//

6.40.102

hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāśca ye/
picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtamucyate//

6.40.103

śakṛtā yastu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam/
prāk paścādvā purīṣasya saruk saparikartikaḥ//

6.40.104

kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkaram/
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam//

6.40.105

saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam/
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam//

6.40.106

gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ/
jvare dāhe saviṅbandhe mārutādraktapittavat//

6.40.107

saṃpakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ/
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ †tathā caivānuvāsanam//

6.40.108

†pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe/
madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpirvā+apyanuvāsanam//

6.40.109

gudapākastu pittena yasya syādahitāśinaḥ/
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāścānuvāsanāḥ//

6.40.110

dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute/
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam//

6.40.111

alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate/
yadā vāyurvibaddhaśca picchābastistadā hitaḥ//

6.40.112

prāyeṇa gudadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām/
bhavettasmāddhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam//

6.40.113

kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ/
yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaścuccūśca dādhikāḥ//

6.40.114

śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā/
balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam//

6.40.115

eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām/
tilakalko hitaścātra maudgo mudgarasastathā//

6.40.116

pittātisārī yo martyaḥ pittalānyatiṣevate/
pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsārabhāvahet//

6.40.117

jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam/
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścādvā pratisāryate//

6.40.118

sa pallavairvaṭādīnaṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ/
pibet saśarkarākṣaudramathavā+apyabhimathya tat//

6.40.119

navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ/
priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatvacaḥ//

6.40.120

kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ/
madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām//

6.40.121

pibecchāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam/
mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam//

6.40.122

pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye/
śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ//

6.40.123

tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca/
tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam//

6.40.124

kacchurā tilakalkaśca yogāścatvāra eva ca/
ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ//

6.40.125

drave sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam/
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat//

6.40.126

kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu/
saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam//

6.40.127

bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutam/
taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet//

6.40.128

yogān sāṃgrāhikāṃścānyān pibetsakṣaudraśarkarān/
nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān//

6.40.129

gudāpāke ca ye uktāste+atrāpi vidhayaḥ smṛtāḥ/
rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchāvastirhito bhavet//

6.40.130

saktaviḍ doṣabahulaṃ dīptāgniryo+atisāryate/
viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyaistaṃ virecayet//

6.40.131

athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā/
yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ//

6.40.132

dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt/
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam//

6.40.133

svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayedbadarāṇi ca/
svinnāni piṣṭavadvā+api samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ//

6.40.134

dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām/
śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi//

6.40.135

khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye/
saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ//

6.40.136

bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ/
viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam//

6.40.137

dadhnaḥ saraśca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ/
saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate/
sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṃgrāhakaiḥ saha//

6.40.138

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya/
pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ//

6.40.139

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca/
saśoṇitā śoṇitasaṃbhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu//

6.40.140

tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca/
na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogairudīrṇā yadi pācanairvā//

6.40.141

tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaśca/
ārdraiḥ kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām//

6.40.142

pkvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta/
kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vā+api//

6.40.143

bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge/
dvipañjcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa//

6.40.144

kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca/
vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne//

6.40.145

lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyācca tailena kaṭutrikāḍhyam/
dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niścāraka(niḥsāraka))pīḍitastu//

6.40.146

sutaptakupyakvathitena vā+api kṣīreṇa śītena madhuplutena/
śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ//

6.40.147

vātaghnasaṃgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān †ṣaḍāṃścāpyupabhojayecca/
khādecca matsyān rasamāpnuyācca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam//

6.40.148

eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet/
medhyasya(medyasya) siddhaṃ tvatha vā+api raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam//

6.40.149

khādet pradehaiḥ śikhilāvajairvā bhuñjīta yūṣairdadhibhiśca mukhyaiḥ/
māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādecca dadhnā maricopadaṃśān//

6.40.150

mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet/
payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam//

6.40.151

sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram/
madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam//

6.40.152

rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhavennaraḥ/
yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntistathā tathā//

6.40.153

praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā/
tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayedbhiṣak//

6.40.154

pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ† ca śuṇṭhī samā māgadhikāśca piṣṭāḥ/
sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā//

6.40.155

śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvā++āmayamāśu hanyāt/
gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni//

6.40.156

bilvānvitā pathyatamā yavāgūrdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam/
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu//

6.40.157

hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃśca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ//

6.40.158

tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī/
jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā//

6.40.159

rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje/
bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī//

6.40.160

viṣārśaḥkṛmisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā/
chardimūrcchātṛḍādyāṃśca sādhayedavirodhataḥ//

6.40.161

samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret/
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam//

6.40.162

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati/
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ//

6.40.163

karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare/
karmadoṣodbhavāścānye karmajāsteṣvahetukāḥ//

6.40.164

naśyanti tvakriyābhiste kriyābhiḥ karmasaṃkṣaye/
śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ//

6.40.165

teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca/
mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavāstu te//

6.40.166

karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate/
duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ//

6.40.167

atisāre nivṛtte+api mandāgnerahitāśinaḥ/
bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet//

6.40.168

tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//

6.40.169

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā/
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā//

6.40.170

grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ/
tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati//

6.40.171

ekaśaḥ sarvaśaścaiva doṣairatyarthamucchritaiḥ/
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati//

6.40.172

pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam/
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ//

6.40.173

tasyotpattau vidāho+āne sadanālasyatṛṭklamāḥ/
balakṣayo+aruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo+antrakūjanam//

6.40.174

atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ/
parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavām//

6.40.175

udgirecchuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam/
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ//

6.40.176

vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ/
pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāttribhyastrilakṣaṇaiḥ//

6.40.177

doṣavarṇairnakhaistadvadviṇmūtranayanānanaiḥ/
hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ//

6.40.178

yathādoṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam/
peyādiṃ vitaret samyagdīpanīyopasaṃbhṛtam//

6.40.179

tataḥ pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayam/
pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ//

6.40.180

takreṇa vā+atha takraṃ vā kevalaṃ hitamucyate/
kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāścātrāvacārayet//

6.40.181

cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam/
kalkena magadhādeśca cāṅgerīsvarasena ca//

6.40.182

caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet/
jvarādīnavirodhācca sādhayet svaiścikitsitaiḥ//

6.40.182_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre+atisārapratiṣedho nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ/) catvāriṃśo+adhyāyaḥ //40//

Commentaries (1)

Linked texts (3)