The Compendium of Suśruta 6.40: catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.40
- Language
- Sanskrit
catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.40.1
athāto+atīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.40.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.40.3
gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ/
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ//
6.40.4
snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt/
śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt//
6.40.5
jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ/
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate//
6.40.6
saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ/
vṛddho+atīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ//
6.40.7
ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ/
kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat//
6.40.8
doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti/
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ//
6.40.9
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi/
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro+antrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrugaṅghaḥ//
6.40.10
varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena/
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho+atitīkṣṇam//
6.40.11
pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ/
tandrānidrāgauravotkleśasadīvegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko+api bhūyaḥ//
6.40.12
śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā/
tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ//
6.40.13
sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ/
taistairbhāvaiḥ paktimāvidhya(āviśya)jantoḥ//
6.40.14
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam/
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt//
6.40.15
śokotpanno duścikitsyo+atimātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ/
āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ saṃpraduṣṭāḥ sabhaktam//
6.40.16
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti/
6.40.17
saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati/
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ †cāmasaṃjñakam//
6.40.18
etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu/
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet//
6.40.19
sarpirbhedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat/
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham//
6.40.20
rājīmadvā candrakaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam/
hanyādetadyat pratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ//
6.40.21
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātamupadrutam/
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet//
6.40.22
śarīriṇāmatīsāraḥ saṃbhūto yena kenacit/
doṣāṇāmeva liṅgāni kadācinnātivartate//
6.40.23
snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ/
visūcikānimittastu cānyo+ajīrṇanimittajaḥ/
viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ//
6.40.24
āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ/
ataḥ sarve+atisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ//
6.40.25
†tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām/
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ//
6.40.26
athavā vāmayitvā++āme śūlādhmānanipīḍitam/
pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret//
6.40.27
kāryaṃ ca vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam/
khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet//
6.40.28
anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati/
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ//
6.40.29
āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām/
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān//
6.40.30
plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān/
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān//
6.40.31
saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo+atisāryate/
doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet//
6.40.32
yo+atidravaṃ prabhūtaṃ ca purīṣamatisāryate/
tasyādau vamanaṃ kuryāt paścāllaṅghanapācanam//
6.40.33
stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo+atisāryate/
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet//
6.40.34
āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanameva vā/
yogāścātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ//
6.40.35
kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ/
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ//
6.40.36
abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā/
nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvameva ca//
6.40.37
mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣā+abhayā/
abhayā+ativiṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā//
6.40.38
citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī/
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham//
6.40.39
mūrvā nirdahanī pāṭhā tryūṣaṇaṃ gajapippalī/
siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī//
6.40.40
elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ/
meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca//
6.40.41
vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā/
aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī//
6.40.42
pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam/
paṭolaṃ(paṭolī) dīpyako bilvaṃ haridre devadāru ca//
6.40.43
viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā/
vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī//
6.40.44
hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca/
nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam//
6.40.45
mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ/
prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime//
6.40.46
dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā/
niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān//
6.40.47
payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi/
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlameva ca//
6.40.48
nikhilenopadiṣṭo+ayaṃ vidhirāmopaśāntaye/
harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām//
6.40.49
pibet sukhāmbunā janturāmātisārapīḍitaḥ/
paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram//
6.40.50
mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvā+api sukhāmbunā/
śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā//
6.40.51
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī/
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca//
6.40.52
hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ/
hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau//
6.40.53
vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo+ayaṃ paramo mataḥ/
ete sukhāmbunā yogā deyāḥ paśca satāṃ matāḥ//
6.40.54
nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo+anilaḥ/
stokaṃ stokaṃ rujāmacca saśūlaṃ yo+atisāryate//
6.40.55
sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibedghṛtam/
kṣīranāgaracāṅgarīkoladadhyamlasādhitam//
6.40.56
sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye/
dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ//
6.40.57
sabilvapippalīmūladāḍimairvā ruganvitaiḥ/
nikhilo vidhirukto+ayaṃ vātaśleṣmopaśāntaye//
6.40.58
tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak/
yathoktamupavāsānte yavāgūśca praśasyate//
6.40.59
balayoraṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca/
śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ//
6.40.60
mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdravyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ/
mṛdubhirdīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam//
6.40.61
haridrātiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam/
rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca//
6.40.62
pāṭhā guḍūcī bhūnimbastathaiva kaṭurohiṇī/
etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ//
6.40.63
mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam/
dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam//
6.40.64
candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham/
mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam//
6.40.65
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam/
phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ †ghanaṃ vacā//
6.40.66
ṣaḍete+abhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ/
bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ/
kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam//
6.40.67
madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ/
kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ//
6.40.68
yadā pakvo+apyatīsāraḥ sarasyeva muhurmuhuḥ/
grahaṇyā mārdavājjantostatra saṃstambhanaṃ hitam//
6.40.69
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam/
śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau//
6.40.70
āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ/
madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca//
6.40.71
catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ/
uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā//
6.40.72
maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam/
lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet//
6.40.73
padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca/
pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram//
6.40.74
kacchurāmūlakalkaṃ vā+apyudumbaraphalopamam/
payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram//
6.40.75
pakvātisāraṃ yogo+ayaṃ jayetpītaḥ saśoṇitam/
nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam//
6.40.76
naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayedghṛtam/
balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam//
6.40.77
madhūkṣitaṃ samadhukaṃ pibecchūlairabhidrutaḥ/
dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam//
6.40.78
sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam/
dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam//
6.40.79
sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimairvā rugarditaḥ/
payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibecchūlairabhidrutaḥ//
6.40.80
sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam/
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam//
6.40.81
nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret/
tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam//
6.40.82
kāśmarīpadmapatraiścāveṣṭya sūtreṇa saṃdṛḍham/
mṛdā+avaliptaṃ sukṛtamaṅgāreṣvavakūlayet//
6.40.83
svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ/
śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye//
6.40.84
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dravyeṣu sādhayet/
tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet//
6.40.85
nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet/
rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam//
6.40.86
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye/
lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān//
6.40.87
taṇḍulodakasṃpiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān/
pūrvavat kūlitāttasmādrasamādāya śītalam//
6.40.88
madhvāktaṃ pāyayeccaitat kaphapittodarāmaye/
evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnaṃ vidhānavat//
6.40.89
puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān/
bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam//
6.40.90
kauṭajaṃ phāṇitaṃ vā+api hantyatīsāramojasā/
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam//
6.40.91
pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ/
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī//
6.40.92
aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān/
āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddravām//
6.40.93
eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam/
rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā//
6.40.94
dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā/
saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ//
6.40.95
madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā/
atīsāraṃ nihanyuśca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ//
6.40.96
tadvallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlameva tu/
badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ//
6.40.97
śarkarākṣaudrasaṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam/
etaireva yavāgūṃśca ṣaḍān yūṣāṃśca kārayet//
6.40.98
pānīyāni ca tṛṣṇāsu dravyeṣveteṣu buddhimān/
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñitam//
6.40.99
niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam/
vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ//
6.40.100
saraktapittaśca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ/
yathā+amṛtaṃ yathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam//
6.40.101
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam/
doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmātpathyatamaṃ smṛtam//
6.40.102
hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāśca ye/
picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtamucyate//
6.40.103
śakṛtā yastu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam/
prāk paścādvā purīṣasya saruk saparikartikaḥ//
6.40.104
kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkaram/
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam//
6.40.105
saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam/
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam//
6.40.106
gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ/
jvare dāhe saviṅbandhe mārutādraktapittavat//
6.40.107
saṃpakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ/
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ †tathā caivānuvāsanam//
6.40.108
†pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe/
madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpirvā+apyanuvāsanam//
6.40.109
gudapākastu pittena yasya syādahitāśinaḥ/
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāścānuvāsanāḥ//
6.40.110
dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute/
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam//
6.40.111
alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate/
yadā vāyurvibaddhaśca picchābastistadā hitaḥ//
6.40.112
prāyeṇa gudadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām/
bhavettasmāddhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam//
6.40.113
kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ/
yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaścuccūśca dādhikāḥ//
6.40.114
śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā/
balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam//
6.40.115
eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām/
tilakalko hitaścātra maudgo mudgarasastathā//
6.40.116
pittātisārī yo martyaḥ pittalānyatiṣevate/
pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsārabhāvahet//
6.40.117
jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam/
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścādvā pratisāryate//
6.40.118
sa pallavairvaṭādīnaṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ/
pibet saśarkarākṣaudramathavā+apyabhimathya tat//
6.40.119
navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ/
priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatvacaḥ//
6.40.120
kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ/
madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām//
6.40.121
pibecchāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam/
mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam//
6.40.122
pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye/
śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ//
6.40.123
tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca/
tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam//
6.40.124
kacchurā tilakalkaśca yogāścatvāra eva ca/
ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ//
6.40.125
drave sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam/
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat//
6.40.126
kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu/
saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam//
6.40.127
bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutam/
taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet//
6.40.128
yogān sāṃgrāhikāṃścānyān pibetsakṣaudraśarkarān/
nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān//
6.40.129
gudāpāke ca ye uktāste+atrāpi vidhayaḥ smṛtāḥ/
rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchāvastirhito bhavet//
6.40.130
saktaviḍ doṣabahulaṃ dīptāgniryo+atisāryate/
viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyaistaṃ virecayet//
6.40.131
athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā/
yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ//
6.40.132
dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt/
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam//
6.40.133
svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayedbadarāṇi ca/
svinnāni piṣṭavadvā+api samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ//
6.40.134
dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām/
śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi//
6.40.135
khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye/
saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ//
6.40.136
bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ/
viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam//
6.40.137
dadhnaḥ saraśca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ/
saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate/
sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṃgrāhakaiḥ saha//
6.40.138
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya/
pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ//
6.40.139
pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca/
saśoṇitā śoṇitasaṃbhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu//
6.40.140
tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca/
na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogairudīrṇā yadi pācanairvā//
6.40.141
tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaśca/
ārdraiḥ kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām//
6.40.142
pkvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta/
kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vā+api//
6.40.143
bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge/
dvipañjcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa//
6.40.144
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca/
vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne//
6.40.145
lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyācca tailena kaṭutrikāḍhyam/
dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niścāraka(niḥsāraka))pīḍitastu//
6.40.146
sutaptakupyakvathitena vā+api kṣīreṇa śītena madhuplutena/
śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ//
6.40.147
vātaghnasaṃgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān †ṣaḍāṃścāpyupabhojayecca/
khādecca matsyān rasamāpnuyācca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam//
6.40.148
eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet/
medhyasya(medyasya) siddhaṃ tvatha vā+api raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam//
6.40.149
khādet pradehaiḥ śikhilāvajairvā bhuñjīta yūṣairdadhibhiśca mukhyaiḥ/
māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādecca dadhnā maricopadaṃśān//
6.40.150
mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet/
payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam//
6.40.151
sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram/
madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam//
6.40.152
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhavennaraḥ/
yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntistathā tathā//
6.40.153
praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā/
tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayedbhiṣak//
6.40.154
pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ† ca śuṇṭhī samā māgadhikāśca piṣṭāḥ/
sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā//
6.40.155
śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvā++āmayamāśu hanyāt/
gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni//
6.40.156
bilvānvitā pathyatamā yavāgūrdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam/
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu//
6.40.157
hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃśca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ//
6.40.158
tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī/
jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā//
6.40.159
rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje/
bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī//
6.40.160
viṣārśaḥkṛmisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā/
chardimūrcchātṛḍādyāṃśca sādhayedavirodhataḥ//
6.40.161
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret/
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam//
6.40.162
yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati/
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ//
6.40.163
karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare/
karmadoṣodbhavāścānye karmajāsteṣvahetukāḥ//
6.40.164
naśyanti tvakriyābhiste kriyābhiḥ karmasaṃkṣaye/
śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ//
6.40.165
teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca/
mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavāstu te//
6.40.166
karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate/
duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ//
6.40.167
atisāre nivṛtte+api mandāgnerahitāśinaḥ/
bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet//
6.40.168
tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//
6.40.169
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā/
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā//
6.40.170
grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ/
tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati//
6.40.171
ekaśaḥ sarvaśaścaiva doṣairatyarthamucchritaiḥ/
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati//
6.40.172
pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam/
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ//
6.40.173
tasyotpattau vidāho+āne sadanālasyatṛṭklamāḥ/
balakṣayo+aruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo+antrakūjanam//
6.40.174
atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ/
parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavām//
6.40.175
udgirecchuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam/
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ//
6.40.176
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ/
pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāttribhyastrilakṣaṇaiḥ//
6.40.177
doṣavarṇairnakhaistadvadviṇmūtranayanānanaiḥ/
hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ//
6.40.178
yathādoṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam/
peyādiṃ vitaret samyagdīpanīyopasaṃbhṛtam//
6.40.179
tataḥ pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayam/
pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ//
6.40.180
takreṇa vā+atha takraṃ vā kevalaṃ hitamucyate/
kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāścātrāvacārayet//
6.40.181
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam/
kalkena magadhādeśca cāṅgerīsvarasena ca//
6.40.182
caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet/
jvarādīnavirodhācca sādhayet svaiścikitsitaiḥ//
6.40.182_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre+atisārapratiṣedho nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ/) catvāriṃśo+adhyāyaḥ //40//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit