The Compendium of Suśruta 6.41: ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.41
- Language
- Sanskrit
ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.41.1
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.41.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.41.3
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ/
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ//
6.41.4
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate/
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ//
6.41.5
rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ/
tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ† punarjanāḥ//
6.41.6
sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi/
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ//
6.41.7
kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca/
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ//
6.41.8
udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi/
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt//
6.41.9
jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ/
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu//
6.41.10
ativyavāyino vā+api kṣīṇe retasyanantaram/
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ//
6.41.11
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam/
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi//
6.41.12
svarabhedo+anilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ/
jvaro dāho+atisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ//
6.41.13
śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca/
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ//
6.41.14
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā+api samanvitam/
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ//
6.41.15
tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ/
) jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ//
6.41.16
vyāyaśokasthāviryavyāyāmadhvopavāsataḥ/
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi//
6.41.17
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ/
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ//
6.41.18
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ/
vinā śukraksayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ//
6.41.19
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendiryaḥ/
†kampano+arucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ)//
6.41.20
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ†/
saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ//
6.41.21
adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ/
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ//
6.41.22
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ/
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā//
6.41.23
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt/
vraṇitasya† bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ//
6.41.24
vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ/
karmaṇā †cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam/
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati//
6.41.25
kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam/
saṃtaptavakṣāḥ so+atyarthaṃ dūyanātparitāmyati//
6.41.26
durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ/
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ//
6.41.27
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam/
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ//
6.41.28
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye//
6.41.29
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ/
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ//
6.41.30
svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca/
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca//
6.41.31
mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam/
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet//
6.41.32
upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ †navam/
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca//
6.41.33
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam//
6.41.34
yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ/
dṛḍhe+agnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram//
6.41.35
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ/
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo+anilāpahaḥ//
6.41.36
kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn/
gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ †pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān//
6.41.37
deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca† hṛdyāḥ/
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni//
6.41.38
māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ/
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān//
6.41.39
khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle/
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ//
6.41.40
māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śosāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam/
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī//
6.41.41
ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam/
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ †cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt//
6.41.42
kṣīraṃ pibedvā+apyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate+aṅgapuṣṭim/
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā+api payonupānam//
6.41.43
utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca/
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī//
6.41.44
yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca/
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ//
6.41.45
mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya/
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//
6.41.46
kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya/
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca//
6.41.47
yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam/
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam//
6.41.48
vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo+abhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca/
etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena//
6.41.49
gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ/
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri//
6.41.50
elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān/
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca//
6.41.51
paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca/
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca//
6.41.52
prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt/
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca//
6.41.53
etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam/
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca//
6.41.54
śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca/
na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam//
6.41.55
plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra/
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//
6.41.56
ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ/
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam//
6.41.57
rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam/
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno+aśmajasya//
6.41.58
śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta/
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ//
6.41.58_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo+adhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //41//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit