Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.41: ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.41

Language
Sanskrit

ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

6.41.1

athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.41.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.41.3

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ/
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ//

6.41.4

saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate/
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ//

6.41.5

rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ/
tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ† punarjanāḥ//

6.41.6

sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi/
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ//

6.41.7

kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca/
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ//

6.41.8

udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi/
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt//

6.41.9

jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ/
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu//

6.41.10

ativyavāyino vā+api kṣīṇe retasyanantaram/
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ//

6.41.11

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam/
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi//

6.41.12

svarabhedo+anilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ/
jvaro dāho+atisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ//

6.41.13

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca/
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ//

6.41.14

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā+api samanvitam/
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ//

6.41.15

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ/
) jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ//

6.41.16

vyāyaśokasthāviryavyāyāmadhvopavāsataḥ/
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi//

6.41.17

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ/
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ//

6.41.18

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ/
vinā śukraksayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ//

6.41.19

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendiryaḥ/
†kampano+arucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ)//

6.41.20

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ†/
saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ//

6.41.21

adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ/
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ//

6.41.22

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ/
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā//

6.41.23

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt/
vraṇitasya† bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ//

6.41.24

vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ/
karmaṇā †cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam/
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati//

6.41.25

kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam/
saṃtaptavakṣāḥ so+atyarthaṃ dūyanātparitāmyati//

6.41.26

durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ/
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ//

6.41.27

na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam/
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ//

6.41.28

cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye//

6.41.29

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ/
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ//

6.41.30

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca/
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca//

6.41.31

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam/
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet//

6.41.32

upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ †navam/
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca//

6.41.33

snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam//

6.41.34

yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ/
dṛḍhe+agnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram//

6.41.35

vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ/
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo+anilāpahaḥ//

6.41.36

kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn/
gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ †pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān//

6.41.37

deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca† hṛdyāḥ/
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni//

6.41.38

māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ/
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān//

6.41.39

khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle/
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ//

6.41.40

māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śosāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam/
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī//

6.41.41

ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam/
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ †cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt//

6.41.42

kṣīraṃ pibedvā+apyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate+aṅgapuṣṭim/
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā+api payonupānam//

6.41.43

utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca/
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī//

6.41.44

yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca/
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ//

6.41.45

mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya/
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//

6.41.46

kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya/
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca//

6.41.47

yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam/
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam//

6.41.48

vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo+abhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca/
etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena//

6.41.49

gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ/
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri//

6.41.50

elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān/
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca//

6.41.51

paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca/
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca//

6.41.52

prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt/
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca//

6.41.53

etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam/
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca//

6.41.54

śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca/
na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam//

6.41.55

plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra/
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//

6.41.56

ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ/
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam//

6.41.57

rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam/
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno+aśmajasya//

6.41.58

śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta/
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ//

6.41.58_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo+adhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //41//

Commentaries (1)

Linked texts (1)