<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.41

# The Compendium of Suśruta 6.41: ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.41

- **Language:** Sanskrit

### ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.41.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.1)

athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.41.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.41.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.3)

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ/  
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ//

### [6.41.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.4)

saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate/  
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ//

### [6.41.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.5)

rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ/  
tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ† punarjanāḥ//

### [6.41.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.6)

sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi/  
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ//

### [6.41.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.7)

kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca/  
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ//

### [6.41.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.8)

udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi/  
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt//

### [6.41.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.9)

jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ/  
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu//

### [6.41.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.10)

ativyavāyino vā+api kṣīṇe retasyanantaram/  
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ//

### [6.41.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.11)

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam/  
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi//

### [6.41.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.12)

svarabhedo+anilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ/  
jvaro dāho+atisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ//

### [6.41.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.13)

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca/  
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ//

### [6.41.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.14)

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā+api samanvitam/  
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ//

### [6.41.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.15)

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ/  
) jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ//

### [6.41.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.16)

vyāyaśokasthāviryavyāyāmadhvopavāsataḥ/  
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi//

### [6.41.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.17)

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ/  
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ//

### [6.41.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.18)

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ/  
vinā śukraksayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ//

### [6.41.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.19)

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendiryaḥ/  
†kampano+arucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ)//

### [6.41.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.20)

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ†/  
saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ//

### [6.41.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.21)

adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ/  
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ//

### [6.41.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.22)

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ/  
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā//

### [6.41.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.23)

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt/  
vraṇitasya† bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ//

### [6.41.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.24)

vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ/  
karmaṇā †cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam/  
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati//

### [6.41.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.25)

kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam/  
saṃtaptavakṣāḥ so+atyarthaṃ dūyanātparitāmyati//

### [6.41.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.26)

durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ/  
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ//

### [6.41.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.27)

na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam/  
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ//

### [6.41.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.28)

cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye//

### [6.41.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.29)

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ/  
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ//

### [6.41.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.30)

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca/  
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca//

### [6.41.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.31)

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam/  
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet//

### [6.41.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.32)

upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ †navam/  
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca//

### [6.41.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.33)

snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/  
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam//

### [6.41.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.34)

yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ/  
dṛḍhe+agnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram//

### [6.41.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.35)

vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ/  
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo+anilāpahaḥ//

### [6.41.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.36)

kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn/  
gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ †pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān//

### [6.41.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.37)

deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca† hṛdyāḥ/  
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni//

### [6.41.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.38)

māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ/  
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān//

### [6.41.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.39)

khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle/  
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ//

### [6.41.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.40)

māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śosāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam/  
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī//

### [6.41.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.41)

ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam/  
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ †cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt//

### [6.41.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.42)

kṣīraṃ pibedvā+apyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate+aṅgapuṣṭim/  
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā+api payonupānam//

### [6.41.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.43)

utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca/  
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī//

### [6.41.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.44)

yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca/  
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ//

### [6.41.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.45)

mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya/  
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//

### [6.41.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.46)

kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya/  
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca//

### [6.41.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.47)

yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam/  
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam//

### [6.41.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.48)

vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo+abhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca/  
etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena//

### [6.41.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.49)

gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ/  
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri//

### [6.41.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.50)

elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān/  
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca//

### [6.41.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.51)

paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca/  
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca//

### [6.41.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.52)

prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt/  
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca//

### [6.41.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.53)

etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam/  
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca//

### [6.41.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.54)

śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca/  
na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam//

### [6.41.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.55)

plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra/  
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//

### [6.41.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.56)

ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ/  
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam//

### [6.41.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.57)

rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam/  
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno+aśmajasya//

### [6.41.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.58)

śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta/  
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ//

### [6.41.58\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41.58_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo+adhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //41//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.175.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.4.4.11) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.41) · Pramāṇa
