The Compendium of Suśruta 6.42: dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.42
- Language
- Sanskrit
dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.42.1
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.42.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.42.3
yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ/
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate//
6.42.4
hṛdbastyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vā+acalaḥ/
cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ//
6.42.5
pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ/
†gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi//
6.42.6
gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate/
sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ//
6.42.7
antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ/
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ//
6.42.8
puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ/
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo+antravikūjanam//
6.42.9
viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā/
dveṣo+anne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām//
6.42.10
hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca/
te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme+anilasaṃbhave tu//
6.42.11
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā+aṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca/
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme//
6.42.12
staimityamanne+aruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca/
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu//
6.42.13
sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so+asādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye/
navaprasūtā+ahitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau† vā//
6.42.14
vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham/
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha//
6.42.15
na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām/
taṃ garbhakālātigame caikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ//
6.42.16
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ/
upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ//
6.42.17
pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu/
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret//
6.42.18
śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu/
tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret//
6.42.19
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ/
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ//
6.42.20
viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam/
†palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet//
6.42.21
dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu/
uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ//
6.42.22
ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi/
vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme+anuvāsanam//
6.42.23
jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike/
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite//
6.42.24
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam/
śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine//
6.42.25
citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ/
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ//
6.42.26
dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam/
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut//
6.42.27
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ/
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ//
6.42.28
śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam/
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām//
6.42.29
viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ/
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ//
6.42.30
bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam/
sādhitṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit//
6.42.31
rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam/
surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha//
6.42.32
vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ/
hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ//
6.42.33
siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān/
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet//
6.42.34
dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau/
pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha//
6.42.35
sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam/
vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca//
6.42.36
tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam/
nyagrodhādigaṇe vā+api gaṇe vā+apyutpalādike//
6.42.37
raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam/
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam//
6.42.38
kṣāravarge paceccanyat pacenmūtragaṇe+aparam/
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam//
6.42.39
yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam/
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vā+api ghṛtaṃ vā plīhanāśanam//
6.42.40
pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā/
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam//
6.42.41
bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahantinām/
mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ//
6.42.42
kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ/
sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca palairyutam//
6.42.43
ayaḥpātre+agninā+alpena paktvā lehyam(laham)athoddharet/
tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣā+api vā//
6.42.44
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā/
gulmān vātavikārāṃśca kṣāro+ayaṃ hantyasaṃśayam//
6.42.45
svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo+api vā/
tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam//
6.42.46
pītaṃ sukhāmbunā vā+api svarjikākuṣṭhasaindhavam/
vṛścīvamurubūkaṃ(vṛścīramurubūkaṃ)† ca varṣābhūrbṛhatīdvayam//
6.42.47
citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam/
māgadhīciktrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet//
6.42.48
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam/
†busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ//
6.42.49
ariṣṭo+ayaṃ jayedgulmamavipākamarocakam/
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam//
6.42.50
lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ/
pathyābhirvā †yutaṃ cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet//
6.42.51
guṭikāstadghṛnībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān/
gulmaplīhāgnisādāṃtā nāśayeyuraśeṣataḥ//
6.42.52
hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam/
saśūle sonnate+aspande dāhapākaruganvite//
6.42.53
gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret/
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ//
6.42.54
kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām/
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtā rasāḥ//
6.42.55
khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ/
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate//
6.42.56
kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak/
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam//
6.42.57
ataśaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet/
vimlāpanābhyañjanāni† tathaiva dahanāni ca//
6.42.58
upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ/
udaroktāni sarpīṃṣi †mūtravartikriyāstathā//
6.42.59
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye/
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ//
6.42.60
kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ/
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca//
6.42.61
kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān/
khādedvā+apyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ//
6.42.62
ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet/
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm//
6.42.63
gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām/
mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam//
6.42.64
evaṃ pīlūni †bhṛṣṭāni pibet salavaṇāni tu/
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ//
6.42.65
yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā/
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān//
6.42.66
kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣyellavaṇottarān/
athāsyopadravaḥ †śūlaḥ kathaṃcidupajāyate//
6.42.67
†śūlaṃ nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vattyasau/
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā//
6.42.68
tṛṣṇā dāho bhramo+annasya vidagdhaparivṛddhitā/
romaharṣo+aruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā//
6.42.69
vāyvādibhiryathāsaṅkhyāṃ miśrairvā vīkṣya yojayet/
pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram//
6.42.70
yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam/
vidārītriphalā+abhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ//
6.42.71
kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca/
ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān//
6.42.72
kṛṣṇāmūlakacanvyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān/
uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān//
6.42.73
yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje/
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam//
6.42.74
śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam/
vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ//
6.42.75
snehādiśca karamaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate/
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam//
6.42.76
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca/
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate//
6.42.77
nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam/
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt//
6.42.78
ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt/
pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt//
6.42.79
piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca/
evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt//
6.42.80
vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ saṃjanayedbhṛśam/
nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ//
6.42.81
†śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrāśca vedanāḥ/
śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate//
6.42.82
nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate/
prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca//
6.42.83
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ/
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam//
6.42.84
tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca/
śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati//
6.42.85
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam/
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate//
6.42.86
atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā/
etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam//
6.42.87
sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam/
sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet//
6.42.88
śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ cikitsāṃ tu nibodha me/
āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet//
6.42.89
tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ/
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ//
6.42.90
trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhiñjīta bhojanam/
cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet//
6.42.91
vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ/
yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām//
6.42.92
surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi/
sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave//
6.42.93
kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ/
sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ//
6.42.94
viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān/
†surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet//
6.42.95
madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati/
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ//
6.42.96
pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet/
tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā//
6.42.97
madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā/
athavaitāni(athacaitāni) cūrṇāni mātuluṅgarasena vā//
6.42.98
tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ/
tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet//
6.42.99
saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā/
sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati//
6.42.100
guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ/
bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇaṃ hitam//
6.42.101
uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā/
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet//
6.42.102
susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ/
vāruṇīṃ ca pibejjantustathā saṃpadyate sukhī//
6.42.103
etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam/
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param//
6.42.104
sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ/
śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet//
6.42.105
maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ/
vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet//
6.42.106
guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam/
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām//
6.42.107
rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet/
pālāśaṃ dhānvanaṃ vā+api pibedyūṣaṃ saśarkaram//
6.42.108
parūṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi/
tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam//
6.42.109
aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca/
vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak//
6.42.110
rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ/
pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam//
6.42.111
pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm/
citrakasya ca †niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam//
6.42.112
eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca/
śālaparṇīṃ †pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām//
6.42.113
dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca/
mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca//
6.42.114
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ jaladroṇe vipācayet/
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet//
6.42.115
vātikaṃ paittikaṃ vā+api ślaiṣmikaṃ sānnipātikam/
prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ//
6.42.116
pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca/
sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ//
6.42.117
taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam/
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ//
6.42.118
sa saṃruddhaḥ karotyāśu †sādhmānaṃ guḍguḍāyanam/
sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ//
6.42.119
nānnaṃ vāñchati no nidrāmupaityartinipīḍitaḥ/
pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ//
6.42.120
tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/
saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet//
6.42.121
pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam/
sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam//
6.42.122
bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam/
eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ//
6.42.123
bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā/
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ//
6.42.124
tadā+asya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate/
ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ//
6.42.125
naivāsane na śayane †tiṣṭhan vā labhate sukham/
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ//
6.42.126
vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam/
saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ//
6.42.127
nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/
mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ//
6.42.128
bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet/
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā+abhayā//
6.42.129
kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu/
virecane† prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam//
6.42.130
snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān/
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam//
6.42.131
avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam/
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ//
6.42.132
hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ† param/
sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ//
6.42.133
tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām/
saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati//
6.42.134
bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo+asya jāyate/
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa †mārutāt//
6.42.135
nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ/
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa †mārutāt//
6.42.136
vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ/
malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam//
6.42.137
śūlaṃ saṃjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi/
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate//
6.42.138
sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha† saghoṣavān/
pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate//
6.42.139
uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati/
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam//
6.42.140
kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā/
svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ//
6.42.141
pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān/
udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ//
6.42.142
atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate/
sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati//
6.42.143
avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati/
mūrcchā++ādhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā//
6.42.144
viricyate chardayati kampate+atha vimuhyati/
avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ//
6.42.145
vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ/
kṣārāścūrṇāni† guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ// gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām//
6.42.145_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre gulmapratiṣedho nāma (caturtho+adhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo+adhyāyaḥ //42//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit