<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.42

# The Compendium of Suśruta 6.42: dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.42

- **Language:** Sanskrit

### dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.42.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.1)

athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.42.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.42.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.3)

yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ/  
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate//

### [6.42.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.4)

hṛdbastyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vā+acalaḥ/  
cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ//

### [6.42.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.5)

pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ/  
†gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi//

### [6.42.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.6)

gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate/  
sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ//

### [6.42.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.7)

antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ/  
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ//

### [6.42.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.8)

puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ/  
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo+antravikūjanam//

### [6.42.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.9)

viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā/  
dveṣo+anne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām//

### [6.42.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.10)

hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca/  
te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme+anilasaṃbhave tu//

### [6.42.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.11)

svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā+aṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca/  
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme//

### [6.42.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.12)

staimityamanne+aruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca/  
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu//

### [6.42.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.13)

sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so+asādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye/  
navaprasūtā+ahitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau† vā//

### [6.42.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.14)

vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham/  
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha//

### [6.42.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.15)

na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām/  
taṃ garbhakālātigame caikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ//

### [6.42.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.16)

vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ/  
upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ//

### [6.42.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.17)

pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu/  
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret//

### [6.42.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.18)

śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu/  
tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret//

### [6.42.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.19)

sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ/  
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ//

### [6.42.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.20)

viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam/  
†palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet//

### [6.42.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.21)

dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu/  
uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ//

### [6.42.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.22)

ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi/  
vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme+anuvāsanam//

### [6.42.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.23)

jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike/  
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite//

### [6.42.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.24)

dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam/  
śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine//

### [6.42.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.25)

citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ/  
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ//

### [6.42.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.26)

dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam/  
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut//

### [6.42.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.27)

hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ/  
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ//

### [6.42.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.28)

śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam/  
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām//

### [6.42.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.29)

viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ/  
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ//

### [6.42.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.30)

bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam/  
sādhitṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit//

### [6.42.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.31)

rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam/  
surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha//

### [6.42.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.32)

vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ/  
hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ//

### [6.42.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.33)

siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān/  
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet//

### [6.42.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.34)

dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau/  
pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha//

### [6.42.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.35)

sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam/  
vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca//

### [6.42.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.36)

tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam/  
nyagrodhādigaṇe vā+api gaṇe vā+apyutpalādike//

### [6.42.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.37)

raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam/  
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam//

### [6.42.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.38)

kṣāravarge paceccanyat pacenmūtragaṇe+aparam/  
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam//

### [6.42.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.39)

yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam/  
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vā+api ghṛtaṃ vā plīhanāśanam//

### [6.42.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.40)

pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā/  
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam//

### [6.42.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.41)

bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahantinām/  
mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ//

### [6.42.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.42)

kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ/  
sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca palairyutam//

### [6.42.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.43)

ayaḥpātre+agninā+alpena paktvā lehyam(laham)athoddharet/  
tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣā+api vā//

### [6.42.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.44)

dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā/  
gulmān vātavikārāṃśca kṣāro+ayaṃ hantyasaṃśayam//

### [6.42.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.45)

svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo+api vā/  
tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam//

### [6.42.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.46)

pītaṃ sukhāmbunā vā+api svarjikākuṣṭhasaindhavam/  
vṛścīvamurubūkaṃ(vṛścīramurubūkaṃ)† ca varṣābhūrbṛhatīdvayam//

### [6.42.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.47)

citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam/  
māgadhīciktrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet//

### [6.42.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.48)

madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam/  
†busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ//

### [6.42.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.49)

ariṣṭo+ayaṃ jayedgulmamavipākamarocakam/  
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam//

### [6.42.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.50)

lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ/  
pathyābhirvā †yutaṃ cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet//

### [6.42.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.51)

guṭikāstadghṛnībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān/  
gulmaplīhāgnisādāṃtā nāśayeyuraśeṣataḥ//

### [6.42.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.52)

hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam/  
saśūle sonnate+aspande dāhapākaruganvite//

### [6.42.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.53)

gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret/  
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ//

### [6.42.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.54)

kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām/  
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtā rasāḥ//

### [6.42.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.55)

khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ/  
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate//

### [6.42.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.56)

kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak/  
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam//

### [6.42.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.57)

ataśaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet/  
vimlāpanābhyañjanāni† tathaiva dahanāni ca//

### [6.42.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.58)

upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ/  
udaroktāni sarpīṃṣi †mūtravartikriyāstathā//

### [6.42.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.59)

lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye/  
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ//

### [6.42.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.60)

kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ/  
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca//

### [6.42.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.61)

kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān/  
khādedvā+apyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ//

### [6.42.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.62)

ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet/  
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm//

### [6.42.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.63)

gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām/  
mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam//

### [6.42.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.64)

evaṃ pīlūni †bhṛṣṭāni pibet salavaṇāni tu/  
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ//

### [6.42.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.65)

yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā/  
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān//

### [6.42.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.66)

kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣyellavaṇottarān/  
athāsyopadravaḥ †śūlaḥ kathaṃcidupajāyate//

### [6.42.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.67)

†śūlaṃ nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vattyasau/  
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā//

### [6.42.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.68)

tṛṣṇā dāho bhramo+annasya vidagdhaparivṛddhitā/  
romaharṣo+aruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā//

### [6.42.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.69)

vāyvādibhiryathāsaṅkhyāṃ miśrairvā vīkṣya yojayet/  
pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram//

### [6.42.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.70)

yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam/  
vidārītriphalā+abhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ//

### [6.42.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.71)

kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca/  
ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān//

### [6.42.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.72)

kṛṣṇāmūlakacanvyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān/  
uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān//

### [6.42.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.73)

yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje/  
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam//

### [6.42.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.74)

śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam/  
vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ//

### [6.42.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.75)

snehādiśca karamaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate/  
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam//

### [6.42.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.76)

na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca/  
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate//

### [6.42.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.77)

nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam/  
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt//

### [6.42.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.78)

ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt/  
pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt//

### [6.42.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.79)

piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca/  
evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt//

### [6.42.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.80)

vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ saṃjanayedbhṛśam/  
nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ//

### [6.42.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.81)

†śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrāśca vedanāḥ/  
śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate//

### [6.42.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.82)

nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate/  
prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca//

### [6.42.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.83)

vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ/  
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam//

### [6.42.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.84)

tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca/  
śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati//

### [6.42.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.85)

etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam/  
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate//

### [6.42.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.86)

atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā/  
etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam//

### [6.42.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.87)

sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam/  
sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet//

### [6.42.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.88)

śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ cikitsāṃ tu nibodha me/  
āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet//

### [6.42.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.89)

tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ/  
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ//

### [6.42.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.90)

trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhiñjīta bhojanam/  
cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet//

### [6.42.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.91)

vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ/  
yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām//

### [6.42.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.92)

surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi/  
sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave//

### [6.42.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.93)

kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ/  
sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ//

### [6.42.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.94)

viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān/  
†surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet//

### [6.42.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.95)

madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati/  
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ//

### [6.42.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.96)

pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet/  
tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā//

### [6.42.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.97)

madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā/  
athavaitāni(athacaitāni) cūrṇāni mātuluṅgarasena vā//

### [6.42.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.98)

tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ/  
tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet//

### [6.42.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.99)

saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā/  
sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati//

### [6.42.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.100)

guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ/  
bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇaṃ hitam//

### [6.42.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.101)

uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā/  
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet//

### [6.42.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.102)

susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ/  
vāruṇīṃ ca pibejjantustathā saṃpadyate sukhī//

### [6.42.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.103)

etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam/  
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param//

### [6.42.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.104)

sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ/  
śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet//

### [6.42.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.105)

maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ/  
vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet//

### [6.42.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.106)

guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam/  
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām//

### [6.42.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.107)

rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet/  
pālāśaṃ dhānvanaṃ vā+api pibedyūṣaṃ saśarkaram//

### [6.42.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.108)

parūṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi/  
tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam//

### [6.42.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.109)

aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca/  
vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak//

### [6.42.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.110)

rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ/  
pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam//

### [6.42.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.111)

pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm/  
citrakasya ca †niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam//

### [6.42.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.112)

eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca/  
śālaparṇīṃ †pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām//

### [6.42.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.113)

dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca/  
mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca//

### [6.42.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.114)

etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ jaladroṇe vipācayet/  
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet//

### [6.42.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.115)

vātikaṃ paittikaṃ vā+api ślaiṣmikaṃ sānnipātikam/  
prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ//

### [6.42.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.116)

pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca/  
sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ//

### [6.42.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.117)

taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam/  
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ//

### [6.42.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.118)

sa saṃruddhaḥ karotyāśu †sādhmānaṃ guḍguḍāyanam/  
sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ//

### [6.42.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.119)

nānnaṃ vāñchati no nidrāmupaityartinipīḍitaḥ/  
pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ//

### [6.42.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.120)

tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/  
saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet//

### [6.42.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.121)

pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam/  
sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam//

### [6.42.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.122)

bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam/  
eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ//

### [6.42.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.123)

bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā/  
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ//

### [6.42.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.124)

tadā+asya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate/  
ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ//

### [6.42.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.125)

naivāsane na śayane †tiṣṭhan vā labhate sukham/  
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ//

### [6.42.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.126)

vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam/  
saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ//

### [6.42.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.127)

nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/  
mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ//

### [6.42.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.128)

bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet/  
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā+abhayā//

### [6.42.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.129)

kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu/  
virecane† prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam//

### [6.42.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.130)

snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān/  
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam//

### [6.42.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.131)

avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam/  
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ//

### [6.42.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.132)

hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ† param/  
sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ//

### [6.42.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.133)

tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām/  
saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati//

### [6.42.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.134)

bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo+asya jāyate/  
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa †mārutāt//

### [6.42.135](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.135)

nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ/  
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa †mārutāt//

### [6.42.136](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.136)

vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ/  
malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam//

### [6.42.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.137)

śūlaṃ saṃjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi/  
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate//

### [6.42.138](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.138)

sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha† saghoṣavān/  
pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate//

### [6.42.139](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.139)

uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati/  
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam//

### [6.42.140](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.140)

kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā/  
svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ//

### [6.42.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.141)

pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān/  
udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ//

### [6.42.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.142)

atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate/  
sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati//

### [6.42.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.143)

avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati/  
mūrcchā++ādhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā//

### [6.42.144](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.144)

viricyate chardayati kampate+atha vimuhyati/  
avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ//

### [6.42.145](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.145)

vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ/  
kṣārāścūrṇāni† guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ// gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām//

### [6.42.145\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42.145_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre gulmapratiṣedho nāma (caturtho+adhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo+adhyāyaḥ //42//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.175.58) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.42) · Pramāṇa
