The Compendium of Suśruta 6.43: tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.43
- Language
- Sanskrit
tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.43.1
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.43.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.43.3
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ/
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(cāti) bhojanaiḥ//
6.43.4
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ/
kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate//
6.43.5
caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca† pṛthak pṛthak/
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram//
6.43.6
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ †tudyate tathā/
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate+api ca//
6.43.7
tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ/
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca//
6.43.8
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo+aruciḥ stambho+agnimārdavam/
mādhuryamapi cā++āsyasya balāsāvatate hṛdi//
6.43.9
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ/
aruciḥ śyāvnetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet//
6.43.10
bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadravāḥ/
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ//
6.43.11
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam/
dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu//
6.43.12
pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam/
sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam//
6.43.13
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ/
pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā//
6.43.14
bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ/
vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ//
6.43.15
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet/
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam//
6.43.16
ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān/
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ† saghṛtairbhiṣak//
6.43.17
sakṣaudraṃ †vitaredbastau tailaṃ madhukasādhitam/
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake//
6.43.18
cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca† tam/
phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ//
6.43.19
śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā+api virecanam/
†balātailairvidadhyācca bastiṃ bastiviśāradaḥ//
6.43.20
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam/
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścādvirecayet//
6.43.21
sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ/
viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram//
6.43.22
hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām/
yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param//
6.43.22_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma (pañcamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo+adhyāyaḥ //43//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit