<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.43

# The Compendium of Suśruta 6.43: tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.43

- **Language:** Sanskrit

### tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.43.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.1)

athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.43.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.43.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.3)

vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ/  
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(cāti) bhojanaiḥ//

### [6.43.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.4)

dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ/  
kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate//

### [6.43.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.5)

caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca† pṛthak pṛthak/  
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram//

### [6.43.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.6)

āyamyate mārutaje hṛdayaṃ †tudyate tathā/  
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate+api ca//

### [6.43.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.7)

tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ/  
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca//

### [6.43.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.8)

gauravaṃ kaphasaṃsrāvo+aruciḥ stambho+agnimārdavam/  
mādhuryamapi cā++āsyasya balāsāvatate hṛdi//

### [6.43.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.9)

utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ/  
aruciḥ śyāvnetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet//

### [6.43.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.10)

bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadravāḥ/  
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ//

### [6.43.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.11)

vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam/  
dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu//

### [6.43.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.12)

pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam/  
sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam//

### [6.43.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.13)

phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ/  
pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā//

### [6.43.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.14)

bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ/  
vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ//

### [6.43.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.15)

śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet/  
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam//

### [6.43.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.16)

ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān/  
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ† saghṛtairbhiṣak//

### [6.43.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.17)

sakṣaudraṃ †vitaredbastau tailaṃ madhukasādhitam/  
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake//

### [6.43.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.18)

cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca† tam/  
phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ//

### [6.43.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.19)

śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā+api virecanam/  
†balātailairvidadhyācca bastiṃ bastiviśāradaḥ//

### [6.43.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.20)

kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam/  
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścādvirecayet//

### [6.43.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.21)

sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ/  
viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram//

### [6.43.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.22)

hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām/  
yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param//

### [6.43.22\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43.22_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma (pañcamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo+adhyāyaḥ //43//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.177.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.233.1-2) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.43) · Pramāṇa
