The Compendium of Suśruta 6.44: catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.44
- Language
- Sanskrit
catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.44.1
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.44.2
yathovāca bhagavān dhanvandariḥ//
6.44.3
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam/
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam//
6.44.4
pāṇḍvāmayo+aṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ/
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato+adhiko+ataḥ khalu pāṇḍurogaḥ//
6.44.5
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ/
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi//
6.44.6
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ/
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat†//
6.44.7
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//
6.44.8
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//
6.44.9
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//
6.44.10
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ/
yo hyāmayānte sahasā+annamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam//
6.44.11
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt †pūrveritau tandribalakṣayau ca/
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ//
6.44.12
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ/
taṃ †vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ//
6.44.13
upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā+agnisādaḥ/
śophastathā kaṇṭhagato+abalatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca//
6.44.14
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham/
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ//
6.44.15
pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yantraiphalaṃ tailvakameva vā+api/
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanidān ghṛtena//
6.44.16
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram/
khādedguḍaṃ vā+apyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ† pibedvā//
6.44.17
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā/
sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vā+api śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān//
6.44.18
ahrecca doṣān bahuśo+alpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu/
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī//
6.44.19
ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm/
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye//
6.44.20
tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīeṇa vā māgadhikā yathāgni/
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ† kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā+avalihyāt//
6.44.21
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā++āyasaṃ cūrṇamanalpakālam/
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham//
6.44.22
ājaṃ śakṛtsyāt† kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca/
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā+avalihyāt//
6.44.23
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ/
†mūtrāsuto+ayaṃ madhunā+avalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram//
6.44.24
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ/
†takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān//
6.44.25
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā/
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre//
6.44.26
mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto+akṣasamaṃ hitāśī/
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam//
6.44.27
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī/
śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā+avalihyāt//
6.44.28
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ/
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca//
6.44.29
saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya/
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge//
6.44.30
hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca/
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī//
6.44.31
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram/
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye †mūtrayutaṃ pibedvā//
6.44.32
mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvā+api hi lohakiṭṭam/
dagdhvā+akṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān//
6.44.33
vicūrṇya līḍhaṃ madhunā+acireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt/
sindhūdbhavaṃ vā+agnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam//
6.44.34
lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva/
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām//
6.44.35
yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat/
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate+analaṃ ca//
6.44.36
drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake(lāghavake) hitaṃ ca/
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva//
6.44.37
snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vā+api hi jāṅgalānām/
seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam//
6.44.38
śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān/
tathā+avipākasvaramedasādān jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//
6.44.39
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā+anteṣu ca madhyaśūnam/
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ† pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam//
6.44.40
vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo+arthī tathā+atisārajvarapīḍitaṃ ca//
6.44.40_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //44//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit